O mundo está inmerso nunha espiral de descrédito do coñecemento científico, promovido por intereses económicos e auspiciado por correntes políticas populistas. Europa está a subirse a ese carro, por exemplo ao relaxar as regulacións ambientais que afectan actividades contaminantes.
O rexeitamento á protección da anguía europea en España por parte das comunidades autónomas, materializado o martes 17 de febreiro, podería considerarse outro exemplo desta corrente.
A anguía europea (Anguilla anguilla) atópase ao bordo da extinción. Desde 1980 a súa poboación derrubouse. Os declives superan o 90% en todos os indicadores, e a tendencia segue sendo negativa. A pesar desa pésima situación, a especie é aínda obxecto de pesca comercial e véndese e consómese con total normalidade.
O Consello Internacional para a Exploración do Mar (ICES) é o organismo asesor da Unión Europea en temas de pesca. O seu grupo de traballo sobre a anguía leva 25 anos aconsellando o cesamento da explotación deste animal. Inicialmente recomendábase “levar as capturas a valores tan próximos a cero como sexa posible”, pero desde 2021 pídese de forma inequívoca o peche das pesqueiras.
O pobre estado de conservación da anguía europea levou á súa catalogación como especie “en perigo crítico de extinción” en 2008, segundo os criterios da Lista Vermella da Unión Internacional para a Conservación da Natureza (IUCN).
Recentemente levouse a cabo unha avaliación da especie en España. O resultado, preocupante pero pouco sorprendente, foi o mesmo que o da avaliación global: “En perigo crítico de extinción”.
A avaliación española foi independente da global e baseouse exclusivamente en datos españois. Boa parte deles foron xerados polas comunidades autónomas que agora se opoñen á súa protección.
A proposta de protección
O Catálogo Español de Especies Ameazadas (CEEA), creado pola Lei do Patrimonio Natural e da Biodiversidade, inclúe os compoñentes da biodiversidade ameazada. Nel considéranse “en perigo de extinción” as especies “cuxa supervivencia é pouco probable se os factores causais da súa actual situación seguen actuando”.
Parece pouco opinable que a anguía cumpre as condicións para estar neste catálogo xa desde a súa primeira versión, publicada en 2011. Pero, por sorprendente que poida parecer, a anguía non está amparada por ningunha figura de protección. E seguirá sen estalo.
O Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico (MITECO) conta con dous ditames do seu Comité Científico, de 2020 e 2024, que promoven a protección da anguía.
O último, apoiado unanimemente polas 19 persoas que integran ese comité, todas elas recoñecidas expertas en conservación da biodiversidade, propoñía a súa inclusión no Catálogo Español de Especies Ameazadas como especie en perigo de extinción. Esta catalogación implicaba o fin da explotación comercial.
A finais de xaneiro, a ministra do MITECO Sara Aegesen rodeouse de recoñecidos chefs para anunciar que proporía ás comunidades autónomas a protección da anguía seguindo o consello do Comité Científico.
O papel das comunidades autónomas
En España a competencia das listaxes estatais de protección é do MITECO, pero este delegou esa responsabilidade na Comisión Estatal para o Patrimonio Natural e a Biodiversidade. Trátase dun organismo consultivo con representación do Estado e as comunidades autónomas. Dentro deste, os temas de biodiversidade trátanse no Comité de Flora e Fauna Silvestres, o que se reuniu o martes e decidiu, contra toda evidencia científica, aparcar a protección da anguía.
Durante os días previos á reunión varios responsables políticos autonómicos pronunciáronse en contra da protección da anguía. Usaban dous tipos de argumentos: que a anguía é o medio de vida de moitas familias e que falta información.
A conselleira do Mar da Xunta de Galicia, Marta Villaverde, dicía en Instagram que a protección da anguía non está avalada por informes técnicos, mentres o director xeral de Pesca do Goberno de Asturias, Francisco J. González, defendía que a xestión da especie na rexión, onde só se pesca a cría, é “un modelo de sostibilidade […] cuxos bos resultados son verificables”.
O director xeral de Política Marítima e Pesca Sostible da Generalitat de Catalunya, Antoni Espanya, tamén considera que a súa administración fai unha xestión sostible, que a pesca ten un efecto “mínimo” sobre a anguía, e que faltan datos completos da situación.
Estes exemplos son facilmente desmentidos coa información dispoñible. No Delta do Ebro, por exemplo, a propia Generalitat ten un seguimento científico a longo prazo que debería ser un modelo no Estado, e que achega eses “datos completos” da situación da anguía que esa mesma administración di necesitar. Na reunión do martes acordouse a creación dun grupo de traballo para promover novos seguimentos e ter máis datos científicos, cando os xa existentes xustifican máis que dabondo a protección.
Respecto á importancia socioeconómica da explotación da anguía, os datos falan por si mesmos. No Delta do Ebro, Antoni Espanya fala de 250 familias que “complementan os seus ingresos” coa anguía. En Galicia estímase que case 100 embarcacións xeraron algo menos de 600.000 euros coa pesca desta especie (non chega a 6.000 euros por embarcación). En Euskadi, na última campaña de pesca da cría, 150 licenzas xeraron uns 100.000 euros en vendas (nin 1.000 euros por licenza). Está claro que en España non se pode vivir de pescar anguías.
Negar a evidencia
As comunidades autónomas negaron a protección da anguía. Baséanse en información falsa ou tendenciosa e negan ou minimizan o amplo, sólido e inequívoco coñecemento sobre o estado da especie. O desprezo ao saber acumulado para favorecer intereses curtopracistas resulta nun prexuízo para o ben común.
As dificultades para protexer a anguía póñennos no espello de canto estamos dispostos a cambiar como sociedade para paliar as diversas crises ambientais ás que nos enfrontamos. Parece que é case nada. Deixar de pescar, vender e comer anguía debería ser moi fácil. Os sacrificios persoais dos consumidores son minúsculos e a sociedade pode perfectamente dar alternativas e asumir compensacións para as persoas que puidesen verse afectadas.
Se non podemos afrontar un cambio tan sinxelo e apoiado por unha información científica tan abafadora como é a protección da anguía, como encararemos os retos xigantescos que temos por diante? Por exemplo, a aridificación do territorio, a perda de costa e as invivibles ondas de calor.
Cláusula de divulgación: Miguel Clavero Pineda non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
