Non é raro ver a un bebé ou un neno pequeno no metro ou no autobús observando atentamente unha pantalla dun móbil ou un comprimido: os vídeos infantís, coas súas cores brillantes, as súas cancións pegadizas e os seus patróns repetitivos son unha frecuente fonte de distracción. Ante esta realidade, xorde unha pregunta que preocupa a familias, docentes e profesionais da saúde: o uso de pantallas na primeira infancia pode xerar unha dependencia ou mesmo adicción?
Durante os primeiros anos de vida, o cerebro infantil atravesa unha etapa de extraordinaria plasticidade: fórmanse millóns de conexións neuronais (sinapse) a partir de cada experiencia, o que nos leva a unha primeira idea clave: o cerebro do bebé está constantemente absorbendo información da contorna, organizando patróns e construíndo as bases do desenvolvemento emocional, cognitivo e social. Toda experiencia é, nese sentido, unha experiencia “de aprendizaxe”.
Os contidos audiovisuais, incluso aqueles especificamente deseñados para bebés ou nenos pequenos, non proporcionan estímulos neutros ou casuais, senón experiencias rápidas, intensas e altamente gratificantes, con cores brillantes, sons rechamantes, cambios constantes e recompensas inmediatas, deseñadas intencionalmente para captar e manter a atención o maior tempo posible.
Estes estímulos activan os circuítos cerebrais relacionados co pracer e a gratificación rápida, reforzando a procura dese tipo de experiencias, tamén nos máis pequenos.
Adicción non, dependencia si
Podemos falar entón de “adicción” en nenos de 0 a 3, ou de 3 a 6 anos? Desde un punto de vista clínico, o termo debe utilizarse con cautela. A adicción implica perda de control, prioridade absoluta da conduta sobre outras actividades e persistencia a pesar de consecuencias negativas.
En bebés e nenos pequenos, a autorregulación depende practicamente por completo dos adultos. Non son os menores quen decide canto tempo pasan fronte a unha pantalla, por tanto, non é adecuado falar de adicción en sentido estrito.
O que si poden observarse son patróns de uso problemático ou dependencia conductual: irritabilidade intensa cando se retira o dispositivo móbil, demanda constante da pantalla, dificultade para entreterse sen ela ou perda de interese por outras actividades.
Estes sinais non indican un trastorno, pero si invitan a revisar os hábitos familiares: as recomendacións pediátricas coinciden en evitar o uso de pantallas antes dos dous anos e, a partir desa idade, limitalo a períodos moi breves e sempre supervisados. Non se trata só de canto tempo, senón de como e para que se utilizan.
Consecuencias do mal uso
Cando nos excedemos, ou cando recorremos demasiado rapidamente a este recurso de “distracción”, podemos estar a limitar o desenvolvemento da atención sostida, alén de alterar patróns de soño (especialmente cando hai exposición antes de durmir), reducindo a tolerancia á frustración.
Por se isto fose pouco, todo o tempo que un neno pasa fronte a unha pantalla é tempo que non está a dedicar ao xogo activo e social. O contacto humano directo é primordial en idades temperás, xa que a linguaxe, a empatía e a regulación emocional constrúense principalmente a través da interacción con adultos significativos.
Límites e acompañamento
Máis que unha prohibición absoluta, debemos “mediar” como adultos responsables establecer límites claros e acompañar activamente a experiencia.
Se o menor utiliza un dispositivo, o ideal é que o adulto estea presente, comente o que aparece na pantalla e conecte o contido coa vida real. Deste xeito, a pantalla convértese nunha actividade compartida e non nunha experiencia illada.
Todo isto debe estar sempre combinado con alternativas atractivas: xogo libre, lectura de contos, música, movemento e exploración da contorna. Ademais, os adultos deben dar exemplo, porque os nenos aprenden observando. Revisar os nosos propios hábitos de uso do móbil, especialmente diante dos máis pequenos, é unha das formas máis eficaces de prevención.
Evitar a dependencia temperá
Aínda que os nenos de 0 a 6 anos non poden sufrir “adicción” ás pantallas en termos clínicos, si é posible que se desenvolvan dinámicas de dependencia cando a pantalla ocupa un lugar central na súa vida.
A boa noticia é que, con información, coherencia e acompañamento, a tecnoloxía pode ocupar un lugar equilibrado, sen substituír aquilo que ningún dispositivo pode ofrecer: vínculo, xogo e presenza adulta.
Cláusula de divulgación: María Lidia Platas Ferreiro non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
