Acender unha candea aromática ou queimar incenso adoita asociarse ao benestar, a calma ou a espiritualidade. Con todo, desde o punto de vista da química atmosférica, ambos os xestos implican algo moito menos idílico: introducir unha fonte de combustión dentro do fogar. E isto non é recomendable, por varias razóns.
Pasamos preto do 90% do noso tempo en espazos pechados, onde os contaminantes non se dispersan facilmente e poden alcanzar concentracións superiores ás do exterior, mesmo cando o aire “parece” limpo.
Que ocorre realmente cando acendemos unha candea
Cando acendemos unha candea, a mecha non é o combustible. A súa función é transportar a cera fundida ata a chama. O que realmente se queima é a cera, que na maioría das candeas comerciais é parafina, un derivado do petróleo —aínda que tamén pode ser cera vexetal ou de abella—.
Este proceso de combustión nunca é completamente limpo. Alén de dióxido de carbono e vapor de auga, libéranse partículas de moi pequeno tamaño (PM2,5 e ultrafinas) e unha mestura complexa de contaminantes gasosos, como monóxido de carbono, formaldehído, acetaldehído e compostos orgánicos volátiles (VOCs).
En interiores pouco ventilados, as concentracións destas partículas e gases poden aumentar rapidamente, ata alcanzar valores comparables aos de contornas urbanas con mala calidade do aire, especialmente cando a combustión é inestable ou a mecha é demasiado longa.
O incenso, unha fonte de emisións
O incenso adoita percibirse como unha alternativa “natural” ás candeas perfumadas. Con todo, a evidencia científica indica que o seu impacto sobre a calidade do aire interior é, en xeral, maior e máis preocupante.
Durante a súa combustión, o incenso emite grandes cantidades de partículas finas e ultrafinas, alén de monóxido de carbono, óxidos de nitróxeno e numerosos VOCs aromáticos.
Un resultado especialmente relevante é que aproximadamente un 4,5% da masa do incenso convértese en partículas que podemos respirar. Isto é aproximadamente catro veces máis que un cigarro. Así, o incenso é unha das principais fontes de contaminación do aire interior en fogares de non fumadores.
Non todas as partículas son iguais: o potencial oxidativo
Durante anos, o risco para a saúde avaliouse principalmente en función da masa de partículas presentes no aire. Hoxe sabemos que isto é insuficiente. Un parámetro clave é o potencial oxidativo, que describe a capacidade das partículas para danar os nosos tecidos pulmonares.
As partículas procedentes do incenso presentan de forma consistente un potencial oxidativo elevado, comparable ou, mesmo, superior ao de partículas asociadas ao tráfico urbano.
As candeas tamén emiten partículas con actividade oxidativa, especialmente cando son de parafina, están perfumadas ou arden de forma inestable. No entanto, o seu potencial oxidativo medio adoita ser inferior ao do incenso, que xera aerosois máis reactivos e con maior capacidade de inducir estrés oxidativo respiratorio.
O papel das fragrancias: o aroma complica a química
O tipo de cera inflúe nas emisións, pero non é o único factor. As fragrancias, tanto naturais como sintéticas, introducen novos compostos no cóctel da mestura emitida.
Durante a combustión, moitos perfumes liberan VOCs reactivos que poden transformarse noutros contaminantes, como aldehídos —compostos orgánicos volátiles irritantes formados por oxidación— e aerosois orgánicos secundarios —partículas microscópicas que se xeran no aire a partir de reaccións químicas—, o que incrementa tanto a cantidade como a reactividade dos contaminantes presentes no aire interior.
Así, unha candea comercializada como “natural” pode deixar de selo, desde o punto de vista da química do aire, se está intensamente perfumada.
Evidencias sobre efectos na saúde
A exposición continuada aos contaminantes emitidos por candeas e incenso asociouse con irritación das vías respiratorias, empeoramento da asma e diminución da función pulmonar, especialmente, en nenos e persoas con patoloxías respiratorias previas.
En rexións onde o uso de incenso é diario e prolongado, diversos estudos epidemiolóxicos atoparon asociacións con enfermidades respiratorias crónicas e, mesmo, cancro de pulmón, o que reforza a preocupación por este tipo de exposición doméstica.
Que é peor para a saúde: unha candea ou o incenso?
Se se comparan ambos en condicións similares de uso, a evidencia converxe: o incenso emite moita máis cantidade de partículas con maior potencial oxidativo, libera unha mestura gasosa máis complexa e reactiva e conta con maior apoio epidemiolóxico de efectos adversos.
Isto non significa que as candeas sexan inocuas, senón que, en termos xenerais, o incenso representa a fonte máis agresiva de contaminación do aire interior entre as dúas.
Respirar mellor empeza con xestos pequenos
Na casa, adoitamos xulgar o aire polo cheiro ou polo que vemos. Se non cheira mal e non hai fume á vista, damos por feito que é limpo. Con todo, a contaminación máis relevante en interiores é invisible e acumúlase aos poucos, sen avisar.
A química lémbranos algo esencial: o benestar non se queima nin se cheira, respírase.
Por iso, reducir a exposición non pasa por prohibicións radicais, senón por xestos informados e sostibles. Usar candeas e ambientadores de combustión de forma ocasional, limitar a súa duración, manter as mechas curtas e a chama estable, ventilar ben durante e despois do seu uso, priorizar candeas sen perfume e evitar o uso habitual de incenso en interiores son decisións sinxelas que marcan a diferenza.
Pequenos cambios cotiáns poden reducir de forma significativa a cantidade de contaminantes que inhalamos. Porque coidar o aire interior non consiste en renunciar ao confort, senón en entender que estamos a respirar e cando merece a pena facelo.
Cláusula de divulgación: Esta publicación é parte do proxecto de I+D+i PID2022-139724OB-I00 financiado por MICIU/AEI/10.13039/501100011033 e FEDER, do proxecto SBPLY/23/180225/000194 financiado pola Axencia de Investigación e Innovación de Castela-a-Mancha, cofinanciado pola Unión Europea e do proxecto 2025-GRIN-38334, financiado polo plan propio de investigación da UCLM e cofinanciado con fondos FEDER.
