Como todos os anos, segundo avance o outono e dea paso ao inverno, producirase un aumento na circulación dos virus respiratorios. É un ciclo que se repite, xa que o frío e a maior permanencia e socialización en contornas pechadas favorecen a súa transmisión.
A gripe leva moito tempo cumprindo este ciclo, chamado epidémico, xunto con outros moitos patóxenos como o virus respiratorio sincitial, o adenovirus, o rinovirus e os coronavirus estacionais. Desde fai preto de cinco anos sumouse a estes o SARS-CoV-2, o causante da covid-19. Aínda que non é de momento un virus tan invernal como a gripe, tamén se encadra nesta onda estacional.
Non só son as máscaras
Conforme chegan estas datas, talvez polo recordo da obrigatoriedade das máscaras durante os peores meses da pandemia de covid-19, as persoas adicadas á epidemioloxía expoñémonos a cuestión coa que titulamos o artigo: volverán? A esta pregunta séguenlle as de quen, cando e como se deben usar. Pero queremos falar de máis cousas, porque poñerse máscara é só unha das medidas para facer fronte á epidemia estacional e protexer así tanto a nosa saúde como a do resto da cidadanía.
As máscaras, a hixiene respiratoria, o lavado de mans, a ventilación e a vacinación outonal talvez non deberían machar nunca. Aínda que moitas das infeccións citadas son leves, tamén poden cursar de forma grave, sobre todo en persoas de idade avanzada ou con determinadas patoloxías que debiliten o seu sistema inmune.
Ademais, en casos de epidemias extremas, eses virus poden causar unha saturación dos servizos asistenciais, coa posible perda de calidade na atención e coidados ás persoas máis graves.
Cinco pautas para protexernos dos virus
A aplicación das medidas de prevención debe ser unha responsabilidade compartida. Por exemplo, os profesionais de saúde pública recomendan e difunden a necesidade de lavarse as mans, a cidadanía está dacordo con a súa importancia e aplícao, e as persoas encargadas dun establecemento deben asegurar que sempre haxa xabón no baño.
Aquí damos algunhas pautas de que podemos facer para minimizar as consecuencias da epidemia estacional:
1.- Aplicar medidas de hixiene habitual, como a limpeza rutineira de superficies —sobre todo as de elevado contacto como varandas, botóns, pomos de portas e similares— ou a ventilación habitual nos espazos interiores.
É importante lavarse as mans dun xeito frecuente con auga e xabón ou solución hidroalcólica, especialmente antes e despois de comer, de utilizar o inodoro ou de manter contacto con zonas onde hai mucosas como os ollos, o nariz ou a boca. Un lavado correcto de mans debe durar entre 20 e 40 segundos.
2.- Observar medidas de hixiene ou “etiqueta” respiratoria, cubríndonos a boca e o nariz ao tusir ou esbirrar (por exemplo, cun pano de papel ou o ángulo interno do cóbado) co obxectivo de reducir a dispersión de patóxenos ao aire. Os panos débense usar unha única vez e refugarse correctamente, idealmente en cubos de lixo con tapa e pedal, lavándonos as mans ao final.
3.- Vacinarse. Todos os anos recoméndase a vacinación antigripal –e, agora, tamén fronte ao covid-19– ás persoas maiores de 60 anos e con algún tipo de problema de saúde que predispoña a sufrir unha enfermidade grave. Así mesmo, é aconsellable en mulleres embarazadas e en nenos e nenas, con diferentes vacinas recomendadas segundo a idade.
O obxectivo é protexer a saúde de quen recibe a inmunización e evitar consecuencias graves no caso dunha infección. Estas vacinas adminístranse cada outono, para lograr a máxima protección desa poboación durante o momento de máxima circulación dos virus respiratorios.
Tamén o persoal sanitario e sociosanitario, xunto con outros traballadores esenciais (forzas e corpos de seguridade, bombeiros, servizos de protección civil…), está no obxectivo dos programas de vacinación. Trátase de asegurar que as persoas máis expostas estean protexidas, transmitan menos e, á vez, poidan manterse os servizos esenciais á poboación.
4.- Reducir as interaccións sociais en persoas con síntomas respiratorios. Cando as características da actividade laboral permítano, é aconsellable que as persoas con síntomas respiratorios leves (que non xustifican a necesidade dunha baixa laboral) poidan traballar desde o seu domicilio.
Do mesmo xeito, convén que as persoas con síntomas minimicen as interaccións sociais, especialmente en ambientes pechados e con gran número de xente, ou que as eviten completamente se hai individuos vulnerables.
5.- Recoméndase, ademais, que quen presente síntomas empregue a máscara en determinadas situacións; por exemplo, cando non sexa posible reducir as interaccións.
Entón, cando e quen debe usar máscara?
É moi aconsellable que quen experimente síntomas de infección respiratoria leve unha máscara de tipo cirúrxico, xa que a súa función fundamental consiste en limitar a difusión de patóxenos presentes no aire expirado, tal e como a que emprega o persoal sanitario no quirófano (de aí o seu nome).
Convén usala especialmente en ambientes pechados onde vaian estar con moitas persoas a curta distancia, como no transporte público, ou cando vaian permanecer moito tempo preto de alguén, como na contorna laboral. Ditas medidas deben extremarse en contornas nos que se vaia a interactuar con persoas vulnerables.
Sería máis que recomendable utilizar esta protección en zonas específicas dos centros sanitarios, como as salas de espera de urxencias, os centros de tratamento de quimioterapia e similares. Devanditos centros deberían poñer máscaras ao dispor do público e recomendar claramente o seu uso.
As máscaras cirúrxicas, con todo, protexen en menor medida de contraer un virus, polo que as persoas vulnerables, especialmente nas situacións de risco referidas, poderían facer uso de máscaras con filtro (FFP2 ou similar) para protexerse.
Por último, o uso de máscaras non forma parte do conxunto de precaucións habituais para persoas sen síntomas ou como medida xenérica de protección durante a epidemia estacional de virus respiratorios.
En resumo, hai moitas cousas que podemos facer para protexer a nosa saúde e a das persoas da nosa contorna durante este próximo outono e inverno. Igual que o ciclo epidémico dos virus respiratorios repítese cada ano, todos e todas deberiamos lembrar dun xeito cíclico a aplicación destas medidas preventivas.
*Sobre os autores: Susana Monge Corella é Científica Titular no Grupo de epidemioloxía e vixilancia de virus respiratorios no Centro Nacional de Epidemioloxía, do Instituto de Saúde Carlos III. Alonso Sánchez-Migallón Naranjo é Responsable do Sistema de Vixilancia de Enfermidades Transmisibles da Rexión de Murcia (SIVIET-RM), na Consellería de Saúde de Murcia. María José Sierra Moros é traballadora no Centro de Coordinación de Alertas e Emerxencias Sanitarias no Ministerio de Sanidade de España. Miriam Navarro Beltrá é Médica epidemióloga no Centro de Saúde Pública de Elche, na Generalitat Valenciana. Pello Latasa é Responsable de Vixilancia en Saúde Pública no Osakidetza – Servizo Vasco de Saúde. Pere Godoy é doutor médico e profesor de Saúde Pública na Universidade de Lleida. Pilar Gallego-Berciano é Xefa de Servizo na Área de Infeccións relacionadas coa asistencia sanitaria e as resistencias a antimicrobianos no Centro de Coordinación de Alertas e Emerxencias Sanitarias, pertencente ao Ministerio de Sanidade de España.
*Cláusula de divulgación: Susana Monge Corella recibe fondos de investigación do Instituto de Saúde Carlos III e do Centro Europeo de Prevención e Control de Enfermidades. Alonso Sánchez-Migallón Naranjo posúe accións de Novo Nordisk e fondos S&P500. Miriam Navarro Beltrá é voluntaria de Saúde Entre Culturas. María José Sierra Moros, Pello Latasa, Pere Godoy e Pilar Gallego-Berciano non reciben salarios, nin exercen labores de consultoría, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis aló do posto académico citado.
