Troncos ennegrecidos, solos grises e un silencio abafador. Este é o desolador panorama que queda tras os grandes incendios forestais, como os ocorridos nas comunidades autónomas de Galicia, Castela e León e Estremadura durante a catastrófica tempada de incendios no verán de 2025 en España. Pero, afortunadamente, a vida empeza a abrirse camiño moito antes do que imaxinamos.
En cuestión de semanas, os primeiros brotes verdes emerxen entre as cinzas, transformando a paisaxe devastada nun mosaico inesperado de vida. A rexeneración natural tras os incendios en ecosistemas propensos ao lume é un proceso fascinante.
Estratexias das plantas para sobrevivir ao lume
A vexetación dos ecosistemas terrestres da península ibérica convive co lume desde hai miles de anos, e moitas especies desenvolveron adaptacións que lles permiten rexenerarse tras un incendio.
Algunhas recupéranse por rebrote vexetativo a partir de xemas protexidas baixo a cortiza, como as sobreiras (Quercus suber), ou dispostas nas raíces, como as aciñeiras (Quercus ilex). Outras, como os urces mourais (Erica australis), gardan xemas en órganos subterráneos chamados lignotubérculos. Esta estratexia axúdaas a rexenerarse moi rapidamente, xerando un manto verde que cobre o solo espido nas etapas iniciais postincendio.
Tamén hai especies cuxa rexeneración depende da xerminación de sementes, xa sexan almacenadas nas súas estruturas aéreas ou no banco de sementes do solo. En piñeiros mediterráneos como Pinus pinaster ou Pinus halepensis, o lume facilita a apertura das súas piñas e a liberación de sementes que xerminan tras as primeiras choivas. As plántulas desenvólvense nunha contorna con menos competencia e abundancia de nutrientes, o que facilita o seu establecemento.
Grazas a estas estratexias, na maioría dos incendios de intensidade non moi elevada, a vexetación recupérase de forma natural, sen necesidade de intervención humana.
Canto tarda en recuperarse un ecosistema?
A velocidade á que se recupera a vexetación tras un incendio depende de varios factores, como a intensidade do lume, a recorrencia de incendios anteriores, o tipo de ecosistema, o clima e as propiedades do solo.
Nas matogueiras mediterráneas, o rebrote pode ser visible en cuestión de semanas. Por exemplo, nas breixeiras, a cobertura vexetal pode chegar a recuperarse por completo en menos dunha década. Nos piñeirais, en cambio, o proceso é máis lento, pois as plántulas tardan anos en alcanzar un porte que asegure a súa supervivencia resistindo a competencia e a seca.
En aciñeirais e carballeiras, o rebrote adoita ser vigoroso durante os primeiros anos, pero o bosque require varias décadas para recuperar a súa estrutura e funcións orixinais.
En xeral, pode afirmarse que a cor verde empeza a dominar cando a vexetación comeza a rexenerarse en meses, pero o regreso a un ecosistema maduro require décadas, principalmente en ecosistemas dominados por arborado.
Que facer despois dun incendio
A resposta tras un incendio non debe ser precipitada. Intervencións apresuradas, como reforestacións sen unha avaliación previa minuciosa, poden resultar caras e pouco eficaces. As recomendacións científicas coinciden en que o primeiro paso debe ser priorizar as zonas afectadas por unha alta intensidade do lume. Nelas adóitanse levar a cabo actuacións de emerxencia para protexer o solo fronte á erosión, especialmente en terreos con fortes pendentes.
En áreas menos danadas, onde a resposta de rebrote ou xerminación é intensa, o máis recomendable adoita ser deixar que o ecosistema se rexenere de maneira natural e observar a súa evolución.
En moitos casos, apoiar estes procesos mediante a redución da competencia resulta moi efectivo. Só cando sexa necesaria a reforestación se recomenda recorrer a especies autóctonas resistentes ao lume.
Con todo, existen situacións máis críticas. Un caso especialmente delicado é o das zonas que sofren incendios de alta intensidade en curtos períodos de tempo. Baixo estas circunstancias, o negro pode seguir dominando a paisaxe durante moito tempo e, no mellor dos casos, a rexeneración pode desembocar nunha conversión do tipo de ecosistema. Isto ocorre porque as árbores novas non chegan a producir sementes e as plantas que rebrotan acaban esgotando os seus recursos. Así, unha carballeira ou un piñeiral maduro poden transformarse de maneira permanente nunha matogueira. Se o obxectivo é recuperar o ecosistema orixinal, poden ser prioritarias medidas activas de reforestación mediante sementeiras ou plantacións selectivas.
Mirando o futuro
Tras un grande incendio non só debemos pensar en como recuperar a vexetación perdida, senón tamén en como preparar o territorio para futuros incendios de grande intensidade. Isto implica favorecer paisaxes en mosaico mediante prácticas agrícolas, gandeiras e silvícolas tradicionais, que reduzan a acumulación de combustible e fagan os incendios máis manexables.
En definitiva, a rexeneración tras o lume é un proceso natural, aínda que non sempre garantido. A clave está en comprender que non todos os incendios son iguais. Algúns abren oportunidades para que a vida renaza con forza, mentres que outros poden iniciar unha degradación irreversible se non actuamos con intelixencia.
Cláusula de divulgación: José Manuel Fernández Guisuraga e Leonor Calvo Galván reciben fondos da Unión Europea, do MITECO, da Fundación Biodiversidade, da Xunta de Castela e León e da Universidade de León.
