A febre, a fatiga e as alteracións neurolóxicas son algúns dos síntomas da encefalite transmitida por carrachas, unha enfermidade vírica que afecta o sistema nervioso central e pode deixar graves secuelas nos pacientes e, incluso, ser letal. Considérase endémica nalgúns países de Asia e do norte e centro de Europa e, ata o de agora, España estaba libre da doenza e só rexistrara casos importados. Agora, un estudo do grupo COPAR da Universidade de Santiago (USC) confirma que o virus xa circula en Galicia tras detectar anticorpos en animais. “É unha ameaza para a saúde pública”, sinala a investigación, debido ás “manifestacións neurolóxicas graves” que pode causar o patóxeno.
O virus transmítese principalmente pola picadura de carrachas, sobre todo da especie Ixodes ricinus, a mesma que contaxia a enfermidade de Lyme e que está presente en case todo o territorio galego. O estudo, integrado no informe anual da Rede Galega de Vixilancia de Vectores (ReGaViVec) da Consellería de Sanidade, pon de manifesto que o norte da península reúne condicións climáticas favorables para a supervivencia e dispersión de Ixodes ricinus. Por este motivo, e co obxectivo de non infraestimar a circulación do virus, o grupo COPAR empregou animais sentinela para detectar anticorpos fronte ao patóxeno da encefalite transmitida por carrachas ou TBEV (tick-borne encephalitis-virus, polas súas siglas en inglés).
Prevalencia do 5%
“Os animais non enferman, por iso o patóxeno pasa desapercibido”, explica o coordinador do equipo da Facultade de Veterinaria, Adolfo Paz Silva. Así, a través de mostras de sangue de animais domésticos enviadas por clínicas veterinarias colaboradoras e por outras recollidas por membros do equipo en centros hípicos puideron estudar a presenza de anticorpos en animais que, sen desenvolver o cadro clínico, axudaron a detectar a circulación do virus, que mostrou unha prevalencia do 5%. Este mesmo procedemento, realizado en 2023, permitiu identificar a circulación en Galicia doutro virus de extrema preocupación pola súa taxa de ata o 40% de mortalidade: a febre hemorráxica de Crimea-Congo, transmitida principalmente pola especie Hyalomma marginatum.
Ante a confirmación da circulación do TBEV, Paz Silva quere lanzar unha mensaxe de calma: “Non hai que alarmarse, pero é importante identificalo para previr futuros problemas”. De feito, nas conclusións do informe solicítase que se amplíen o número de mostras, animais e zonas estudadas para obter datos máis precisos sobre a circulación do virus da encefalite transmitida por carrachas. “Este achado reforza a importancia do enfoque One Health, onde o estudo da vexetación en animais e persoas resulta esencial para anticipar riscos para a saúde humana”, apunta a investigación.
Dous casos en España
O primeiro caso de TBEV rexistrado en España notificouse en abril de 2020, tras confirmar a infección nun paciente de 18 anos que consumira leite contaminado tras viaxar por Estonia. O segundo, tamén importado, foi nun neno de dous anos que estivera nunha zona rural de Austria onde o picaran varias carrachas. Precisamente estes dous casos poñen de manifesto as principais vías de transmisión deste tipo de encefalite: a máis común, a picadura dun dos seus vectores; a segunda, pola inxestión de lácteos a partir de leite cru ou non pasteurizado de cabras, vacas e ovellas infectadas. “Non se describiu a transmisión de persoa a persoa”, sinala o Instituto de Saúde Carlos III (ISCIII).
Síntomas e tratamento
En canto á súa sintomatoloxía, adoita desenvolverse en dúas fases. Segundo o Portal Europeo de Información sobre Vacinación, os primeiros síntomas —aparecen entre os dous e oito primeiros días— son febre, fatiga, dor de cabeza e muscular, e náuseas. Na segunda fase, de dúas a catro semanas despois da infección, o virus pode provocar unha inflamación do cerebro e derivar nunha meninxite e/ou encefalite que causen manifestacións neurolóxicas graves. Por exemplo, problemas de memoria, concentración e función cognitiva; debilidade muscular; tremores; alteración da coordinación e movementos involuntarios; entumecemento; e sensación de formigo.
Segundo o ISCIII, entre un 35% e un 58% das persoas infectadas por TBEV sufrirá secuelas. Algúns dos síntomas crónicos que pode deixar a infección son a fatiga, a deterioración da función motora e outras afectacións neurolóxicas. Ademais, o virus pode ser letal, cunha taxa de mortalidade que oscila entre o 1% e o 3%. Tampouco existen tratamentos específicos, mais si unha vacina. Porén, só se recomenda a persoas que viaxen a zonas endémicas ou que residan nesas áreas, así como outras que estean en risco pola súa profesión, como os granxeiros. Na Unión Europea e no Espazo Económico Europeo notifícanse anualmente uns 3.000 casos de encefalite transmitida por carrachas.
Por que agora?
O grupo COPAR xa atopou evidencias da circulación en Galicia dos virus de Crimea-Congo e do TBEV. O motivo polo que estes patóxenos aterran en zonas onde non son endémicos hai que buscalos nos cambios socioeconómicos e climáticos. “Están a favorecer unha serie de alteracións na distribución das carrachas, modificando tamén as enfermidades emerxentes e reemerxentes que poden causar nas poboacións de animais e persoas”, sinala o informe. Amais disto, hai outros factores que contribúen á chegada de novos virus e vectores, como o cambio no patrón migratorio das aves, a introdución de especies exóticas invasoras que desprazan as autóctonas e a progresiva destrución de ecosistemas. Todo isto crea un cóctel perfecto para que cheguen a Galicia vectores e enfermidades que ata agora non estaban presentes.
A encefalite transmitida por carrachas non é considerada endémica nin, ata o momento, se notificaron casos autóctonos en España, mais é de vital importancia coñecer a circulación do virus para concienciar a poboación e promover medidas que protexan a saúde pública. Á calma que solicita Paz Silva dende o grupo COPAR hai que sumar a importancia de xerar coñecemento científico que permita coñecer as regras do xogo e axude a anticiparse a enfermidades emerxentes. Agora, sen alarmas pero con conciencia, precísanse máis estudos que permitan mapear o territorio galego, atopar os puntos quentes e anticiparse aos desafíos que impón o cambio climático.
