Irritabilidade, fatiga, dores musculares… Estes son algúns dos moitos síntomas que poden experimentar entre un 20% e un 50% das mulleres antes da regra. Algunhas delas presentan signos moito máis graves, chegando a aparecer depresión e ansiedade. É o chamado trastorno disfórico premenstrual.
É unha doenza moi pouco estudada, conta a SINC Miriam Al Adib, xinecóloga e divulgadora. De feito, ata 2019 non foi recoñecido pola Organización Mundial da Saúde. E tampouco se teñen datos definitivos da súa prevalencia, aínda que se estima que afecta entre o 3% e o 8% das mulleres en idade fértil, segundo a Sociedade Española de Xinecoloxía e Obstetricia.
Pero Al Adib destaca que é un trastorno “moi grave”. “As pacientes teñen síntomas de ansiedade, depresión maior, crise de pánico, crise de ira e mesmo ideas suicidas”, di a xinecóloga. Por exemplo, un estudo recente realizado en Suecia indicou que as mulleres que padecen trastornos premenstruais diagnosticados antes dos 25 anos presentan un risco máis alto de mortalidade por todas as causas e de morte por suicidio.
O que diferencia este trastorno doutras doenzas é que os síntomas desaparecen no momento da regra. “Empecei a notar que a partir dos días 15 e 16 do ciclo tiña unha baixada emocional moi forte”, conta unha das pacientes de Al Adib nunha entrevista na súa conta de Instagram. Segundo relata, durante este tempo sufría insomnio e síntomas de depresión. “Logo baixaba a regra e acabábase todo. Pero ao mes seguinte volvía pasar”, engade.
Subestimación da súa gravidade
Este carácter cíclico, combinando episodios de benestar na ovulación e depresión antes da regra, fai que moitas veces se desprece a súa gravidade. Diana Sánchez, psicóloga e sexóloga do Colexio Oficial de Psicólogos de Madrid, traballou con persoas que sofren este trastorno e subliña a frustración das pacientes para ter un diagnóstico.
“Séntense moi pouco escoitadas. Cando ían a atención primaria, dicíanlles que non pasaba nada, que era cíclico e que tiña pouca solución”, conta a psicóloga a SINC. “Elas transmítenme que senten moita impotencia e frustración ante algo que a elas lles imposibilitaba ter unha vida normal e case ninguén se toma en serio”, di. E engade: “Como moitas cousas que nos ocorren ás mulleres, normalizouse algo que non é tal”.
Pero precisamente este carácter recorrente é tamén a clave para diagnosticalo. “Ata hai pouco, eu non estaba familiarizada con este trastorno. Por iso ao principio custábame tanto diagnosticalo, porque non atopaba un detonante para o comportamento que sufrían as pacientes”, sinala. Ata que empezou a fixarse en que, en certos casos, estes episodios ocorrían todos os meses uns dez días antes da menstruación.
Tampouco se saben ben as súas causas, o que fai que os especialistas só poidan basearse na sintomatoloxía clínica para diagnosticar. Así, unha revisión de estudos publicada en 2023 en Neuroscience & Biobehavioral Reviews subliña que existen moitos factores que rodean este trastorno, entre eles unha carga xenética, pero non están todos caracterizados. Os autores suxiren que un factor clave é unha resposta anómala do cerebro ás flutuacións das hormonas sexuais.
O papel da proxesterona
A xinecóloga Miriam Al Adib sinala que “o que si se sabe é que detrás disto hai un déficit na acción da proxesterona”, explica Al Adib. No ciclo menstrual existen dúas fases principais, onde soben e baixan hormonas e teñen efectos por todo o corpo. Na primeira fase, da regra á ovulación, hai un predominio de estróxenos, que activan a actividade neural e o sistema inmunolóxico, entre outras cousas. Na segunda, predomina a proxesterona.
“Este baile hormonal ten como obxectivo preparar o corpo para o embarazo. A proxesterona, a hormona proxestación, baixa a vixilancia inmunolóxica e activa o sistema GABA do cerebro, que é o que nos dá calma e tranquilidade”, sinala a xinecóloga.
Pero se hai algún desaxuste no eixe de acción destas hormonas, a proxesterona será a que primeiro quede atrás. “Se o corpo non está preparado para o embarazo, xa sexa por estrés ou outra razón, a primeira hormona que se vai recortar é a proxesterona. E, en lugar de activar o sistema GABA e estar máis tranquilas, estase máis irritable”, explica Al Adib.
A xinecóloga puntualiza que outra das hipóteses é que a culpa non sexa dun déficit de proxesterona, senón dun mal funcionamento dos receptores destas hormonas no organismo. Pero, de novo, as causas están por resolver.
Falta de tratamentos claros
Tampouco hai unha terapia clara, por unha falta de estudos, e cada paciente responde de forma distinta. Ao tratarse dun problema con base hormonal, un dos primeiros tratamentos que se recomendan son os contraceptivos, que demostraron efectividade nalgunhas pacientes, como mostra un ensaio de 2011 publicado na revista Contraception e outro en 2008 en The Journal of Reproductive Medicine.
Outra das terapias principais son os antidepresivos, bloqueadores da recaptación da serotonina, administrándoos dúas semanas antes da regra. Unha revisión de estudos publicada en 2024 na biblioteca Cochrane chegou á conclusión de que “probablemente” reducen os síntomas en persoas con síndrome premenstrual e trastorno disfórico premenstrual. Aínda que os autores subliñan un aumento do risco de efectos adversos, entre os que se inclúe a ansiedade e a ideación suicida, especialmente se se interrompe o tratamento de forma brusca.
“En realidade é como un parche. Este tratamento condiciónache a tomarchos durante toda a túa vida reprodutiva”, sinala a psicóloga Diana Sánchez. Outro tratamento que se está investigando nalgúns centros, entre eles o de Ak Adib, é a administración de proxesterona natural intravaxinal, que xa se receita para a síndrome premenstrual.
Sánchez apunta que tamén se recomenda “un pouco o de sempre, levar un estilo de vida saudable: boa alimentación, facer exercicio, suprimir o consumo de alcol e cafeína”, porque tamén melloran a ansiedade e a depresión. Isto mellora a calidade dalgunhas pacientes, pero noutras non é suficiente.
Tamén sinala a terapia psicolóxica como “outra das patas do tratamento”. “Sen unha vida saudable e terapia, a medicación soa non vai funcionar”, apunta.
Tanto Sánchez como Al Adib coinciden en que non existe unha fórmula perfecta de tratamento. E advirten que, se non se amplía o coñecemento sobre esta doenza, seguirá así. O que está en xogo é a calidade de vida de, polo menos, un 3% das mulleres.
