A endometriose é unha enfermidade crónica que afecta a máis de 147 millóns de mulleres no mundo, o que supón aproximadamente un 5–10% da poboación feminina en idade reprodutiva. Causa distintos síntomas, sendo os máis frecuentes a dor pelviana (un 50–80% das mulleres con este tipo de molestia teñen a doenza) e a infertilidade (a metade das pacientes que son atendidas por infertilidade padecen algún grao de endometriose).
Ademais, esta patoloxía asóciase a outros síntomas, como dor durante a menstruación e as relacións sexuais, alteracións diversas do ciclo menstrual e moitos outros, que poden levar a estados de depresión, redución da actividade social e laboral e demais secuelas. Por iso, hoxe en día está considerada unha emerxencia de saúde pública.
Unha enfermidade infradiagnosticada
Aínda son máis preocupantes os datos que mostran que o atraso no seu diagnóstico é de 4 a 11 anos e que 6 de cada 10 mulleres con endometriose quedan sen diagnosticar. Hai varias razóns para que isto ocorra:
- A falta de signos ou síntomas específicos. Por exemplo, unha dor pelviana pode ser debida a outras causas, e a menstruación dolorosa non necesariamente define a presenza de endometriose.
- A ausencia de marcadores bioquímicos que permitirían diagnosticala cunha soa análise.
- A falta de mutacións xenéticas concretas que predispoñan á enfermidade.
- A deficiente resolución dos métodos baseados en imaxes —como a ecografía ou a resonancia nuclear magnética— para algunhas formas de endometriose. A afección moitas veces preséntase nos ovarios en forma de quistes (endometriomas) e son fáciles de ver, pero noutras ocasións ten unha localización máis complexa de visualizar.
Así se desencadea
Aínda que hoxe se considera unha enfermidade crónica e inflamatoria que afecta a todo o organismo e non soamente á pelve, todo parece desencadearse como consecuencia fundamentalmente dun refluxo sanguíneo retrógrado menstrual a través das trompas de Falopio cara á pelve e o abdome. Isto implica que, por un defecto do sistema inmune da persoa afectada, unha masa de tecido endometrial se sitúe fóra do lugar orixinario e medre.
E ademais, aínda que a endometriose sexa tratada cirurxicamente e aparentemente eliminada —ao ser a consecuencia dun fenómeno universal como a menstruación—, a posibilidade de reaparición ou recidiva aos 5 anos é do 50%. Por iso habitualmente o seu tratamento combina a cirurxía e a administración de medicamentos ata que chegue a menopausa, xa que son as hormonas ováricas (estróxenos e proxesterona) as que retroalimentan e manteñen as lesións endometriósicas, podendo agravalas co paso do tempo.
Canto antes se detecte, mellor
Atopámonos, pois, ante unha enfermidade que se diagnostica tarde ou nunca, que avanza mentres o ovario funciona, que reaparece tras ser tratada de forma invasiva con cirurxía, que resulta tremendamente incapacitante e que non foi visualizada como tal ata finais do século XX.
Para combatela, fai falta previla e detectala o máis precozmente posible. Previr é complexo porque se descoñece a súa historia natural e, aínda que existen algúns factores xenéticos que predispoñen á enfermidade, aínda non está claro o papel que a xenómica pode xogar para establecer as persoas con risco.
Os esforzos diagnósticos están orientados a atopar marcadores biolóxicos en sangue, ouriños ou endometrio que permitan realizar a detección da patoloxía en canto se presenten os primeiros síntomas que poderían asociarse a ela.
Cirurxía e fármacos
Por iso, o tratamento segue sendo cirúrxico e farmacolóxico, a miúdo en combinación. A cirurxía avanzou co uso da laparoscopia e algúns métodos novos para detectar as lesións unha vez o cirurxián está intervindo. Estas operacións poden ser moi complexas e por iso é altamente recomendable que sexan realizadas por un médico experto en cirurxía da endometriose.
A pesar diso, e como se espera que volva manifestarse no 25% dos casos aos dous anos e polo menos no 50% aos cinco, a cirurxía adoita asociarse a unha terapia con medicamentos.
O tratamento médico clásico ten un obxectivo fundamental: dado que a endometriose é a consecuencia do refluxo menstrual no abdome, trátase de reducilo ao mínimo ou eliminalo, co que a probabilidade de recidiva diminúe. Isto conséguese anulando a función do ovario, o que ademais permite eliminar a produción hormonal e non alimentar ás lesións endometriósicas.
Con esa fin úsanse pílulas anovulatorias (combinacións de estróxenos e xestáxenos sintéticos, ou só xestáxenos) e, máis recentemente, fármacos que anulan a función da glándula hipófise e, indirectamente, do ovario (agonistas e antagonistas da GnRH).
Ademais, empréganse moito os medicamentos contra a dor, fundamentalmente antiinflamatorios non esteroideos.
Dada a involucración do sistema inmunitario, a inflamación evidente en todo o organismo e a neoformación de vasos sanguíneos nas lesións que as perpetúan, están a desenvolverse outras alternativas terapéuticas cuxa diana non é o ovario, senón o propio sistema inmune. O obxectivo reside en reducir a inflamación, e os resultados son moi prometedores.
Resulta tamén interesante atacar a formación de vasos sanguíneos con agonistas da dopamina, xa que o 50% das mulleres afectadas desexan ter fillos. Por iso, proporcionarlles un tratamento que evita a ovulación non é unha boa idea, mentres que un medicamento que ataca as lesións para eliminar a chegada de sangue (e hormonas) ás mesmas sen impedir a ovulación —mantendo por tanto intactas as posibilidades de xestación— antóllase particularmente atractivo.
En definitiva, 200 anos despois da descrición da endometriose como entidade clínica seguimos sen resolver unha enfermidade frecuente e potencialmente mutilante para a muller. Necesitamos atopar métodos de diagnóstico precoz e mellorar os tratamentos farmacolóxicos abordando non soamente o ovario e a súa produción hormonal, senón modulando o sistema inmunolóxico, a inflamación e a neoformación de vasos sanguíneos nas lesións.
Cláusula de divulgación: Antonio Pellicer Martínez non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
