Conta a lenda que unha botella de licor introducida clandestinamente nunha prisión deu ao traste co que puido ser o primeiro fármaco anticonceptivo masculino. Sexa auténtica esta versión ou outra non tan de película, o interesante é que a investigación neste campo se remonta á mesma época da primeira ‘pílula’ feminina, aprobada en 1960. Pero mentres que esta é de uso común, no século XXI aínda non existe o seu equivalente masculino. Os avances recentes convidan a confiar en que pronto chegará. En cambio, a historia convida a dubidar diso.
Na década de 1950, unha compañía estadounidense chamada Sterling Drug dispoñía dun tipo de compostos que fracasaran como antiparasitarios, pero que inesperadamente suprimían a formación do esperma en roedores. Por iso, decidiuse investigar o seu uso como posibles anticonceptivos masculinos.
Á hora de estudar os seus efectos en humanos, recorreuse a unha práctica frecuente entón en EE.UU.: ensaiar os fármacos con reclusos voluntarios. Na penitenciaría estatal de Oregón, as probas mostraron uns resultados espectaculares para o WIN 18446: o reconto de espermatozoides esborrallábase, sen efectos secundarios e de forma reversible se se suspendía a medicación.
Ao mesmo tempo, en 1957 aprobábase en EE.UU. un medicamento hormonal chamado Enovid para os trastornos menstruais. Tres anos despois dábase luz verde ao seu uso anticonceptivo. Nacía así a pílula, que aparte da súa utilidade orixinal na planificación familiar se convertería no catalizador dunha revolución de liberdade sexual e reprodutiva para as mulleres. E o éxito do WIN 18446 auguraba que o equivalente masculino non tardaría en chegar.
Un primeiro fracaso
Pero nunca chegou. Quizais fose aquela botella de whisky de contrabando ou, segundo a versión alternativa, talvez ao levar as probas á poboación xeral; a cal, a diferenza dos reclusos, ten libre acceso a bebidas alcohólicas. En calquera caso, o que sucedeu foi que a combinación de WIN 18446 e alcol provocaba vómitos, dificultade para respirar, arritmias cardíacas e outros efectos serios. Ninguén quería un anticonceptivo incompatible co alcol e o WIN 18446 abandonouse como posible pílula masculina.
Investigacións posteriores descubriron cal era o problema. O fármaco inhibe un encima chamado aldehído deshidrogenasa (ALDH), unha de cuxas versións intervén na maduración do esperma nos testículos, pero outra se encarga de metabolizar o alcol etílico no fígado.
Cando esta non funciona, como ocorre co WIN 18446, acumúlase no organismo un intermediario tóxico do metabolismo do etanol, o acetaldehído. O coñecemento deste mecanismo reavivou un interese recente por atopar un derivado do WIN 18446 que interfira coa produción de esperma sen afectar o metabolismo do alcol.
Pero aínda que o fracaso inicial deste composto arrefriou as expectativas, non foi o único estudado como posible anticonceptivo masculino. Nos anos 70, os Institutos Nacionais da Saúde de EE.UU. iniciaron os ensaios clínicos con fármacos hormonais, seguindo o exemplo da pílula feminina.
Aquelas probas leváronse a cabo con inxeccións de testosterona. Esta hormona masculina é necesaria para a maduración dos espermatozoides; pero ao administrala externamente, diminúe a súa produción nos testículos e detense a fabricación de esperma. Os ensaios mostraron unha efectividade comparable á pílula feminina con efectos adversos tolerables, como acne, ganancia de peso ou cambios de humor. Outros estudos confirmaron estes bos resultados nos anos noventa.
Efectos secundarios
Tampouco esta liña prosperou. As grandes compañías farmacéuticas que mantiñan programas de investigación nesta área abandonáronos a comezos de século. As razóns? Segundo Richard Anderson, investigador do Centro de Saúde Reprodutiva da Universidade de Edimburgo, “é un mercado totalmente novo, e os anticonceptivos teñen que ser efectivos ao 100%, baratos e con cero efectos secundarios, así que as reticencias son comprensibles”.
A novidade deste mercado, aínda sen uns estándares reguladores, é un grande escollo: cando se comezou a estender a pílula feminina, nos anos sesenta, a regulación era máis permisiva cos efectos secundarios; dise que hoxe o Enovid nunca superaría os filtros.
Este fármaco e outras pílulas de primeira xeración retiráronse en 1988 debido á aparición de tromboses causantes de infartos ou ictus. Os produtos posteriores rebaixaron as doses de hormonas, pero continúan carrexando varios efectos adversos.
É máis, a Organización Mundial da Saúde (OMS) clasifica os anticonceptivos orais como axentes que incrementan o risco de certos cancros (aínda que diminúen o doutros), e a mesma institución inclúeos nas súas listas de medicamentos esenciais. Este paradoxo ten unha explicación: considérase que os riscos da pílula son aceptables por ser menores que os do embarazo e o parto. Por exemplo, a pílula aumenta a posibilidade de trombos, pero o embarazo elévaa 10 veces máis.
No caso dos homes non existe esta compensación de riscos, polo que a permisividade a efectos secundarios é moi baixa. A procura dunha pílula masculina 100% inocua pode ser un dos factores que retardaron o avance destes fármacos, que non contan co apoio da grande industria. Así, a pílula masculina depende do impulso de institucións académicas, gobernos e organizacións non gobernamentais (ONG).
Un xel de aplicación diaria
Pero ás costas das grandes farmacéuticas, varios proxectos logran superar fitos. No campo dos métodos hormonais, o obxectivo para perseguir é unha pastilla diaria, como no caso da pílula feminina, aínda que coa testosterona é máis complicado porque se elimina rapidamente do organismo. As inxeccións, como nos ensaios dos setenta, son molestas. Por fortuna, existe outra alternativa: un xel que actúa a través da pel.
Este é o caso de NES/T, un xel desenvolvido pola ONG Population Council e o Instituto Nacional de Saúde Infantil e Desenvolvemento Humano Eunice Kennedy Shriver (NICHD). Contén testosterona e nestorona (un análogo sintético da proxesterona, hormona que nos homes suprime a produción de espermatozoides) e atópase en proceso de ensaios clínicos. Segundo explica a SINC Piedad Gómez Torres, doutora da Universidade de Granada e experta en saúde sexual e reprodutiva, o produto debe aplicarse a diario nos ombreiros, o peito ou as costas.
“Esta formulación mostrou boa eficacia anticonceptiva, tolerancia e escasos efectos secundarios”, comenta Gómez Torres, engadindo que NES/T é “a opción con máis posibilidades de aprobarse e comercializarse primeiro”. Anderson participa nos ensaios clínicos, o mesmo que Christina Wang, do Instituto Lundquist e a Universidade de California en Los Ángeles. Wang confirma a SINC que NES/T é o anticonceptivo masculino que se atopa máis avanzado, só a falta do ensaio de fase 3, o último antes da aprobación.
Algo máis atrasadas atópanse dúas pílulas hormonais baseadas en senllos compostos (DMAU e 11β-MNTDC) que xuntan o efecto da testosterona e a proxesterona. Gómez Torres estima que, na situación máis favorable, “tanto a pílula como o xel hormonal poderían estar dispoñibles nos próximos cinco anos”.
Pero precisa que os estudos predín unha maior aceptación para a pílula que para o xel: “En países como España, a pílula é vista como máis familiar, máis discreta e máis fácil de incorporar á rutina diaria”.
Sen hormonas
Con todo, tanto o xel como estas pílulas enfróntanse a un posible obstáculo: coa divulgación dos riscos para a saúde dos disruptores endócrinos, algunhas persoas poden albergar receo cara aos fármacos hormonais. Anderson opina que esta resistencia desaparece “ante un embarazo non desexado”. Pola súa banda, Wang aclara: “As hormonas que usamos son as concentracións máis baixas que poden funcionar nos homes”. A investigadora subliña que os efectos adversos de NES/T foron moi escasos nas probas.
Outros anticonceptivos masculinos en desenvolvemento propoñen opcións non hormonais. Algúns son fármacos que impiden a produción de espermatozoides, como era o caso do WIN 18446. De feito, o máis avanzado nesta liña, o YCT-529 da compañía YourChoice Therapeutics e que xa se atopa na fase 2 de ensaio clínico, anula a mesma vía que o WIN 18446, a do ácido retinoico que é esencial para a maduración do esperma.
Outra clase de anticonceptivos comprende os que bloquean o tránsito dos espermatozoides, mediante fármacos ou por unha barreira física. Isto último sería equiparable a unha vasectomía reversible e sen bisturí. Destes métodos vasooclusivos, ADAM, da compañía Contraline, encara a fase 2 de ensaio clínico; é un hidroxel inxectable que detén os espermatozoides pero non o fluído seminal, e que dura polo menos dous anos antes de degradarse sen deixar rastro. Unha opción similar é Plan A (antes Vasalgel) de NEXT Life Sciences.
Ampla aceptación
Con este amplo menú de propostas, ás que se suman outras en investigacións preclínicas, pode que os froitos ofrezan unha boa colleita nos próximos anos. Polo menos, parece que a sociedade está preparada: diversas enquisas ao longo dos anos mostraron que unha gran maioría dos homes están dispostos a usar os novos anticonceptivos; un 61% segundo a maior enquisa global, publicada en 2024. “Crece fortemente o sentimento de que os homes deberían contribuír ao uso de anticonceptivos”, valora Anderson.
En España e segundo estudos nos que participou Gómez Torres, “a aceptabilidade é alta e comparable ou superior á doutros países europeos”, resume a investigadora. Unha enquisa na Comunidade Autónoma de Aragón concluíu que un 70% dos homes probarían estes métodos, “en liña cos datos de países como Francia, Reino Unido ou Alemaña”.
“España está nunha boa posición sociocultural para a introdución e normalización do uso de anticonceptivos hormonais masculinos”, di Gómez Torres, aínda que advirte que se necesita un cambio cultural: “Se iso se lograse, os anticonceptivos hormonais masculinos poden ser unha ferramenta real para promover a equidade en saúde sexual e reprodutiva”.
