A rama europea da Organización Mundial da Saúde (OMS) instou aos países membros a etiquetar as bebidas alcohólicas coa advertencia de que consumir alcohol causa cancro. En Estados Unidos o Cirurxián Xeral, principal portavoz gobernamental en materia de saúde pública, emitiu recentemente unha recomendación similar. Irlanda adiantouse impoñendo esta etiquetaxe a partir de 2026; será o segundo país do mundo en facelo, despois de Corea do Sur.
Enquisas en Europa, EEUU, Australia e outras rexións mostran que o risco de cancro debido ao alcohol aínda é descoñecido entre a poboación. É máis, nunha sociedade culturalmente moi ligada á bebida e en especial ao viño, durante décadas arraigou a idea de que un consumo moderado non só é inofensivo, senón mesmo máis saudable que non beber nada. Pero apoia esta idea a ciencia actual?
Alcohol e cancro, unha relación probada
Do que non hai dúbida é do vínculo entre o alcohol e polo menos sete tipos de cancro, o cal non é precisamente unha novidade: desde 1988, valorando os estudos dispoñibles entón, a Axencia Internacional do Cancro da OMS (IARC) incluíuno no grupo 1 de carcinóxenos, o mesmo ao que pertencen o tabaco, a radiación e o amianto. Por entón considerouse probada a relación causal do alcohol con cancros da cavidade oral, farinxe, larinxe, esófago e fígado, aos que posteriormente se engadiron os colorrectais e de mama.
Segundo a IARC, o 4% dos cancros diagnosticados en todo o mundo débense ao consumo de alcohol, sumando máis de 740.000 casos ao ano e 401.000 mortes. Datos recollidos dun estudo australiano pola Oficina do Cirurxián Xeral de EEUU estiman que aumentar a inxestión desde menos dunha bebida á semana a dúas ao día causa un 3% máis de cancros nos homes e un 5% máis nas mulleres.
Case a cuarta parte dos cancros relacionados en todo o mundo corresponden a Europa, o continente onde máis se bebe: de media, 8,8 litros de alcohol puro ao ano por cada europeo adulto, segundo o Informe Europeo de Saúde da OMS de 2024, publicado en 2025. De feito, no vello continente o cancro é a primeira causa de morte de todas as provocadas por esta substancia, cun terzo do total dos falecementos que se atribúen á bebida.
España, moita bebida, pero sobre todo lixeira
En consumo anual de alcohol puro por adulto e segundo este último informe da OMS, España sitúase na parte media da táboa europea, no posto número 27 de 51 estados, con 9,2 litros. Con todo, hai un sinal de alarma: é o quinto país onde máis aumentou o consumo entre 2010 e 2019. Outro dato preocupante, do anterior informe da OMS de 2021, é que España é o segundo país da UE onde maior proporción da poboación bebe a diario, un 13%, só por baixo do case 21% en Portugal.
Con todo, España puntúa baixo na clasificación dos países con máis grandes bebedores; bébese con frecuencia, pero sen grandes excesos e, sobre todo, bebidas de baixa gradación como cervexa e viño. A diferenza entre cantidade de bebida e de alcohol puro é crucial, xa que é no propio alcohol, o etanol, onde reside o risco de cancro, a través de catro vías: a súa transformación no tubo dixestivo no canceríxeno acetaldehído; o seu efecto oxidante e inflamatorio; a alteración dos niveis hormonais; e o aumento da absorción doutros compostos carcinoxénicos.
É beneficioso o consumo moderado?
A pesar de todo, circula a idea de que o consumo moderado de alcohol é mesmo máis saudable que a abstinencia. Baséase en estudos que hai décadas popularizaron un gráfico en forma de “J” inclinada: se no eixo horizontal se sitúa o nivel de consumo de alcohol e no vertical o risco de mortalidade, a forma da curva suxire que o óptimo está nun consumo lixeiro.
Pero revisións rigorosas e estudos máis recentes chegaron a outra conclusión. Segundo conta a SINC Tim Stockwell, do Instituto Canadense de Investigación do Uso de Substancias e profesor emérito da Universidade de Victoria, “estes estudos a miúdo fanse en poboacións máis vellas, o que significa que a maioría dos actuais abstemios son antigos bebedores que o deixaron por razóns de saúde”. A iso engádense outros nesgos, como a exclusión da mortalidade a idades máis novas.
O problema destes nesgos non é novo, pero ignorouse: xa en 1988 un estudo en The Lancet alertou deles. Con todo, en sucesivas revisións de centenares de estudos, Stockwell detectounos nun 80% das investigacións. “Cando se evita este problema, a curva en forma de J desvanécese ou redúcese enormemente”, di.
O experto engade que “a evidencia de que baixas doses de alchol aumentan o risco de cancro medrou”, e que probablemente as cifras da OMS sexan unha subestimación: por exemplo, o Centro para o Control de Enfermidades de EEUU inclúe agora tamén o cancro de próstata entre os causados polo alcohol.
O viño tampouco mellora a saúde
Na Universidade de Sídney, a experta en alcohol e saúde Rachel Visontay tamén revisou estudos previos con metodoloxía rigorosa. Segundo explica a SINC, a asociación entre consumo moderado e saúde “é unha relación complexa, a miúdo enlamada por outros factores como o exercicio físico ou o nivel de renda”. Centrándose só nos estudos de maior calidade que deslindan outros parámetros e se achegan máis a unha relación de causas e efectos, “os beneficios da bebida a niveis baixos son moito máis pequenos do que se pensaba, se é que existen”.
Visontay subliña que isto se aplica tamén á saúde cardiovascular e que “en xeral, as conclusións son as mesmas sen importar o que se beba, cervexa, viño ou licores”. En concreto, o viño adoita presentarse como excepción dos riscos do alcohol polo seu contido en polifenois antioxidantes e antiinflamatorios como o resveratrol, ao que se lle atribúen beneficios cardiovasculares.
Pero incluso aceptando as virtudes do resveratrol, sobre as que certas revisións conclúen que aínda se precisan máis datos, a cantidade do composto que achega un consumo moderado de viño é moi pequena; e “os danos superan a calquera posible beneficio”, advirte Visontay, engadindo que calquera dose de alcohol, por pequena que sexa, incrementa o risco de cancro e outras enfermidades. O resveratrol, en todo caso, pode obterse de fontes non alcohólicas, como a uva e outros alimentos.
As mulleres, en especial risco
Un dano concreto do alcohol incumbe sobre todo ás mulleres, xa que as alteracións hormonais afectan o risco de cancro de mama. A epidemióloga do cancro Mariña Pollán, directora do Instituto de Saúde Carlos III e directora científica do Consorcio de Investigación Biomédica en Epidemioloxía e Saúde Pública (CIBERESP), investigou a relación entre consumo de alcohol e cancro de mama, descubrindo que o risco é maior para as mulleres que empezan a beber desde moi novas.
“Os nosos resultados indican unha maior vulnerabilidade na adolescencia, o que bioloxicamente ten moito sentido, xa que é o momento de maior desenvolvemento da glándula mamaria: as células están a proliferar e son máis sensibles a estímulos potencialmente carcinoxénicos”, expón Pollán a SINC. A epidemióloga explica que as mulleres que empezan a beber na adolescencia tenden a continuar con este hábito, o que eleva o risco ao longo da vida.
Aínda que o efecto sexa pequeno a baixas doses de alcohol, Pollán descarta que o consumo moderado poida ser inocuo: “Os grandes estudos e metaanálises que se levaron a cabo non apoian esa conclusión”.
Tampouco subscribe que o viño sexa unha excepción: a maioría das mulleres incluídas no seu estudo non beben ou consomen pouco; pero “aquelas que consomen alcohol declaran consumir unicamente viño ou cervexa, e aínda así observamos incrementos de risco para o cancro de mama, o que parece indicar que o efecto protector, neste contexto e para este tipo de tumor, non sería suficiente para contrarrestar o alcohol”.
Un mito interesado
En vista de todo o anterior, por que persiste o mito do consumo moderado? Segundo contaba Stockwell nun podcast da Universidade de Chicago, “hai grandes influencias da xente que fabrica alcohol e financia investigacións”. En EEUU, un grande ensaio promovido polos Institutos Nacionais da Saúde tivo que cancelarse cando se descubriu que o financiaba a industria do alcohol. Stockwell denuncia acosos: “Algúns dos seus acólitos atácanme regularmente, en liña ou en medios impresos”.
Stockwell participa no grupo técnico asesor da OMS para Europa que traballa na estandarización dunha etiquetaxe de advertencia para as bebidas alcohólicas. Outra cuestión será que chegue a adoptarse: segundo escribe en The Lancet Rexional Health Europe o expresidente do Royal College of Surgeons en Irlanda e presidente de Alcohol Action Ireland, Frank Murray, “a ausencia de etiquetaxe obrigatoria provén da poderosa presión política da industria do alcohol, que prioriza os beneficios sobre a saúde pública”.
