A orixe de Colón parece un debate eterno. O documental emitido o pasado sábado na 1 de TVE prometía resolver a incógnita, mais foi unha peza audiovisual con moita ficción e escasas probas científicas. O equipo da Universidade de Granada, capitaneado polo catedrático de Medicina Legal José Antonio Lorente, asegurou que os ósos que descansan na catedral de Sevilla son de Colón, que o almirante era xudeu e que procedía da rexión mediterránea. Por tanto, este resultado descartaría a teoría galega. Con todo, a acérrima defensa de que o almirante naceu en Pontevedra, proposta a mediados do século XIX polo historiador Celso García de la Riega, tivo o seu propio documental. Pontevedra, cuna de Colón foi un filme mudo estreado en 1927 que defende ao longo de 23 minutos a orixe galega do almirante.
O documental está publicado en aberto na canle de YouTube “Cine Español Mudo”. Na descrición do vídeo especifícase que o filme foi producido polo documentalista Enrique Barreiro e que a peza está conservada na Filmoteca Española. “Unha coidada restauración permitiu que a película recupere a súa cor orixinal, lograda grazas a un sistema bicrómico patentado polo propio Barreiro”, indican na canle.
O xornalista e divulgador cultural Xosé Gago define a peza de 1927 como unha “xoia”. Así o expresa nun fío publicado na súa canle de X (antes Twitter). Porén, máis alá do seu valor documental, móstrase crítico coa teoría do Colón galego e afirma que os persoeiros que a defenderon, como De la Riega, “buscaban o encaixe da burguesía galega no proxecto nacional de España a través de Colón”. Para Gago, o documental de 1927 “revela a capacidade deses grupos por crear relatos convicentes”.
Dúas partes
Máis alá dos intereses que se agochan detrás desa peza audiovisual, o certo é que volve estar de actualidade. Dividida en dúas partes, a primeira delas iníciase con varias fotografías e unha gravación da ría de Pontevedra. Nesta sección, que ocupa a metade do documental, dispoñénse varios textos acompados de música e alternados con imaxes. Neles expóñense as patas sobre as que se sustentaba a teoría do Colón galego nos anos 20 do pasado século. O primeiro texto, por exemplo, fai referencia a unha das probas que os defensores desta hipótese, materializados hoxe en día na Asociación Cristóbal Colón Galego, consideran máis sólidas: “O apelido da linaxe verdadeira de Colón é oriundo de Pontevedra. […] O apelido Colón existía en España na época do descubrimento”.
Así mesmo, no documental faise referencia a varias inscricións en cruceiros e igrexas onde aparecido recollido o apelido do almirante. Tamén se repasan os topónimos da ría de Pontevedra que, segundo eles, están repetidos e na mesma distribución pola costa americana. Finalmente, achegan como proba definitiva o fervente catolicismo de Colón —desmentido no documental de TVE—. A peza de 1927 indica que o almirante, durante a súa travesía, só festexou o 18 de decembro, cando se honra a Nosa Señora da O, patroa de Pontevedra. “Que máis probas queremos? Nin sequera esperou o día 24, verdadeira festa do catolicismo”, subliña o documental.
Imaxes en cor das rías galegas
A segunda parte do documental de Enrique Barreiro está composta, fundamentalmente, por imaxes en cor das rías de Pontevedra, Vigo e Arousa. Saen gravacións do mosteiro de San Xoán de Poio, Combarro, Sanxenxo, Bueu, Marín, as illas Cíes, o monte da Guía, Cambados, a Toxa… Un repaso polas costas galegas das que, segundo os defensores da teoría do Colón galego, naceu o almirante. De feito, nesta segunda parte do documental só hai un anaco de texto que asegura que os seus sentimentos “o inclinaban sempre a este recuncho, Galicia”. “Non pode dubidarse sobre a súa patria nin dubidaremos tampouco que estes belos e numerosos paraxes das rías galegas serían testemuños da infancia do inmortal navegante”, subliña o documental.
A peza, como di Gago, é unha “xoia”. Imaxes e gravacións históricas a cor daquela Galicia de comezos do século XX. A premisa era a tenaz defensa de que Colón era galego; unha tese que os estudos da Universidade de Granada poñen en dúbida a favor da súa orixe na Coroa de Aragón. Un misterio que, pese aos anuncios reiterados por parte de RTVE, non se resolve nun documental… nin noutro. O lugar de nacemento do coñecido almirante, moi claro para algún historiadores que sosteñen a súa orixe xenovesa, segue a suscitar polémica. A saber por canto tempo.
