Ao falar de referentes, a física Beatriz Fernández Domínguez, investigadora do Instituto Galego de Física de Altas Enerxías (IGFAE), lembra a figura de Marie Curie, pero tamén á súa propia nai, quen “tiña un cálculo mental moito máis avanzado que calquera de nós”. Pola súa banda, a paleontóloga Gloria González Fortes, investigadora no Centro de Investigación Interuniversitario das Paisaxes Atlánticas Culturais (CISPAC), recorda unha infancia chea de referentes no seu colexio só de nenas, onde mesmo a mellor nota en matemáticas era sempre dunha muller. A informática Laura Castro Souto, investigadora do Centro de Investigación de Tecnoloxías da Información e da Comunicación (CITIC), sinala que na súa infancia non contou con modelos claros. Con todo, lembra a Penny, a sobriña do inspector Gadget, como un precedente: unha personaxe que, grazas aos seus aparellos electrónicos, resolvía os problemas nos que o seu tío estaba envolto.
Agora, estas tres investigadoras galegas, que desenvolven o seu traballo en ámbitos tradicionalmente masculinizados, buscan respostas a como derrubar os estereotipos arredor da muller na ciencia. Fano na segunda sesión de Ciencia en feminino, o ciclo de charlas de GCiencia e da Deputación de Pontevedra co gallo do 8M.
A conciliación como problema principal
Durante a mesa redonda, Beatriz Fernández foi a primeira en mencionar o problema da conciliación na carreira investigadora. Unha das mellores experiencias como física é viaxar ao CERN, situado entre Suíza e Francia. Porén, tamén recoñece as dificultades que isto implica: “Non podes conciliar a vida familiar cando tes que estar fóra dous ou tres meses”, explica. No seu caso, puido contar co apoio da súa parella durante esas ausencias. Aínda así, cando as súas alumnas valoran continuar coa carreira científica despois da tese, algunhas rexeitan a oportunidade debido ás dificultade para conciliar. “Hai cousas que non podes poñer en pausa”, sinala Laura Castro. A investigadora lembra que non todo pode reducirse á produtividade científica e apunta que quizais a loita da actual xeración de mulleres investigadoras sexa esa: “Ter unha familia ten que ser compatible con ser unha científica recoñecida”.
Gloria González engade outro factor á ecuación: a independencia económica. “Teño agora 48 anos, publiquei en revistas como Nature ou Science, fun investigadora principal e, con todo, o meu posto de traballo aínda non é estable”, explica. En moitas ocasións, os investigadores non acadan a estabilidade laboral ata arredor dos 45 anos.
Reto actual: a intelixencia artificial
Laura Castro é experta en intelixencia artificial. Reflexiona sobre o papel delas tecnoloxías na perpetuación dos estereotipos. “O raro sería que un produto que bebe da nosa sociedade non os amplificase”, afirma. Mesmo se se intentase equilibrar a representación, moitas veces non existirían datos suficientes sobre figuras femininas na ciencia. Ademais, lembra que as persoas que desenvolveron moitos destes sistemas tecnolóxicos non contaban con formación en socioloxía, nin filoloxía, nin filosofía; “non tiñan formación nada máis que electrónica, programación ou matemáticas“. Como consecuencia, moitas realidades quedaron invisibilizadas.
Neste sentido, Fernández Domínguez sinala que sistemas de IA como Gemini, ChatGPT ou Grok “transmiten unha visión sexualizada e pouco diversa da muller científica”. Os algoritmos baséanse en datos nos que a variedade de corpos femininos non foi historicamente visibilizada, o que contribúe a reforzar a presión estética sobre as mulleres. Unha vez máis, a pesar do avance, persisten as desigualdades entre ciencia e xénero.
