O cambio climático, as altas temperaturas e a seca alteran o comportamento dos lumes e dan lugar aos grandes incendios forestais ou incendios de sexta xeración, que arrasan extensións moito máis amplas que os de décadas precedentes e son practicamente imposibles de extinguir cos medios técnicos dispoñibles.
Este verán está a ser proba diso cos megaincendios que arrasan varios puntos de España. Ademais, ao redor deles xurdiu un amplo movemento de desinformación e mensaxes simplificados que favorecen a creación de noticias falsas e a evasión de responsabilidades.
Falamos sobre iso con Elvira Santiago e Carmen Rodríguez, profesoras da Universidade da Coruña, que forman parte do equipo multidisciplinar do Centro de Investigación Interuniversitario das Paisaxes Atlánticas Culturais (CISPAC) e do proxecto MITIGACT de prevención, xestión e recuperación de desastres ambientais.
Santiago estuda como enfrontarnos a riscos naturais —desde incendios forestais ata a perda de especies— e como deseñar políticas de seguridade eficaces en Europa. Pola súa banda, Rodríguez pon o foco en Galicia, onde analiza os conflitos socioambientais, o valor do coñecemento local e a memoria colectiva que se tece en torno ao territorio.
—Como inflúen as noticias falsas na percepción pública da xestión de incendios e a confianza nas institucións?
—(E.S.) As noticias falsas difúndense moi rápido en contextos de alta sensibilidade social como o son as situacións de catástrofe ambiental. Parten de elementos reais ou verosímiles, que se descontextualizan, esaxéranse ou se combinan con afirmacións falsas confundindo a poboación.
—(C.R.) Polarizan o debate e afectan a percepción pública ao xerar desconfianza cara ás institucións encargadas, neste caso, da xestión forestal e de emerxencias.
—E neste contexto concreto de megaincendios en España?
—(E.S.) Nesta crise dos incendios forestais de 2025 sucede que a confianza nas institucións políticas está minguada. A situación de crispación política e intereses dispares, nun contexto no que os medios de comunicación teñen un amplo alcance, fai que as noticias en ocasións xurdan da opinión e non dos datos.
—De que forma se pode neutralizar?
—(C.R.) Produciuse un bucle de falsidades: o clima de desconfianza previo facilita a propagación de noticias falsas, e estas incrementan dita desconfianza e a desafección preexistente. Para rompelo resulta esencial unha comunicación transparente, fiable, empática, baseada en feitos reais e probados.
—Que consecuencias ten divulgar estas falsidades na toma de decisións tras o desastre?
—(E.S.) Estes discursos simplistas desvían a atención da base real do problema e dificultan a súa resolución. Desaténdense as outras dimensións do conflito, como as carencias no investimento en prevención, a fragmentación da propiedade forestal e as debilidades das políticas de xestión do territorio.
—Relaciónanse con estigmas cara ás comunidades rurais ou con discursos que responsabilizan erroneamente a certos grupos?
—(E.S.) Refórzanse os prexuízos sociais. É común que na procura de responsabilidades se culpe aos propietarios rurais de non limpar apropiadamente as súas leiras, ou a profesionais da gandería e a agricultura por facer un mal uso do lume como ferramenta de traballo. Tamén ás persoas maiores polas súas reticencias para adaptarse ás novas normativas.
—Precisamente unha das noticias falsas máis estendidas é a suposta prohibición de rozar os montes. Como explican que se difundan mesmo entre a poboación que está obrigada a iso?
—(C.R.) En Galicia, a limpeza de parcelas forestais é obrigatoria, especialmente nas franxas a 50 metros ao redor de vivendas, urbanizacións e instalacións industriais. O prazo para realizar estas rozas termina cada ano o 31 de maio e en caso de incumprimento procederíase á execución subsidiaria e á aplicación de multas.
A lei non ten en conta as características da propiedade en Galicia
—(E.S.) O problema non está na normativa, senón nas dificultades para o seu cumprimento nun dobre sentido: a lei non ten en conta para o seu desenvolvemento as características da propiedade en Galicia, nin proporciona ou facilita os medios para cumprila.
—Cal é o fondo desta problemática de manter as leiras ‘limpas’?
—(E.S.) Esta norma desatende as dificultades que enfronta a poboación rural, envellecida e dispersa, que non sempre conta cos medios físicos nin económicos para cumprir ditas obrigacións. Isto súmase á escaseza de servizos de limpeza accesibles e aos trámites burocráticos.
—(C.R.) A situación abre unha brecha entre a normativa e a capacidade real de actuación que xera frustración e facilita a propagación de noticias falsas. Afírmase que ‘non se pode limpar’ en lugar de debater sobre as condicións sociais do territorio.
—Outro bucle, son vítimas dos incendios e unha poboación envellecida sobre a que se envorca a responsabilidade…
—(C.R.) Os discursos ao redor deste tema simplifican unha realidade que é moi complexa, culpabilizando a sectores e grupos especialmente vulnerables que enfrontan grandes dificultades estruturais como o envellecemento, o despoboamento e o acceso aos servizos públicos.
Resúltanos sinxelo dar forma á ameaza externa como un inimigo común
—Tamén volveu saír á palestra o ‘terrorismo incendiario’, un bulo amplamente difundido nos grandes incendios de Galicia en 2006. Por que cren que se retomou?
—(E.S) É un concepto que ten unha forte carga emocional que busca sensibilizar a poboación ante a gravidade do problema e a través do que se evade ou se dilúe a causalidade estrutural detrás dos incendios forestais. É un discurso amplamente aceptado ao vincular os incendios a unha acción deliberada e organizada. Unha ameaza externa que no noso imaxinario nos resulta sinxelo dar forma como un inimigo común, un ‘vilán’ con malas intencións, un ‘outro’ responsable da catástrofe.
—(C.R.) Ao vincular os incendios a conspiracións ou intereses ocultos desvíase a atención dos retos que supón a prevención, xestión forestal e a adaptación ao cambio climático.
—Que din as estatísticas sobre as causas dos incendios?
—(E.S.) As estatísticas oficiais mostran que do conxunto de incendios que teñen a súa orixe na actividade humana, ben sexa por accidente, malos usos ou causas intencionadas, só unha pequena proporción se pode atribuír a unha intención incendiaria. Este discurso do terrorismo incendiario desatende os problemas da falta de medidas de prevención eficaces, ou de revisión das políticas de desenvolvemento territorial.
O discurso do despoboamento e o abandono desvían a atención
—Existe tamén o perigo de centrar as causas no ‘abandono’ do rural?
—(C.R.) O discurso do despoboamento e o abandono, que destaca as causas indirectas dos incendios forestais, desvía igualmente a atención. Enfócao unicamente como un problema demográfico sen cuestionar o modelo forestal, os intereses económicos ou o impacto das condicións meteorolóxicas e climáticas.
—(E.S.) Ambos os discursos retomáronse de forma enfrontada, polarizan e dótannos de certa orientación política, ao dificultar novamente o entendemento necesario para a procura de solucións condensadas e eficaces.
—As imaxes de persoas que o perderon todo, con aldeas desaparecidas baixo as chamas e de miles de hectáreas queimadas, son arrepiantes. Que papel teñen as mensaxes emotivas nunha traxedia coma esta?
—(E.S.) Aquelas nas que se entrevista a poboación que perdeu as súas casas ou a persoas que levan días ou mesmo semanas loitando contra o lume buscan sensibilizar o conxunto da poboación sobre a gravidade do problema. Con todo en ocasións, a ‘espectacularización’ da catástrofe, se é esaxerada, acaba por obstaculizar a reflexión e mesmo a cooperación, ao alimentar a crispación e desviar a atención novamente das causas estruturais do problema.
As condicións climáticas extremas non acenden por si soas o lume, pero crean a situación ideal para a súa propagación e virulencia
—Volve simplificar o problema?
—(E.S.) As mensaxes simplificadas colaboran na creación de noticias falsas e na evasión de responsabilidades. Non conseguen favorecer o diálogo e o entendemento entre actores implicados (poboación, brigadas, persoal técnico, administracións), senón que se fragmenta o tecido social para aumentar a desconfianza entre eles.
—(C.R.) Este razoamento ignora que a intencionalidade e as condicións climáticas interactúan e non son excluíntes. As condicións climáticas extremas non acenden por si soas o lume, pero crean a situación ideal que facilita a súa propagación e aumenta a súa virulencia, con independencia de que se trate dun accidente ou de que exista unha mala intención.
