Os españois somos os europeos que máis gastamos en cosméticos e produtos de coidado privado (PCP), máis de 220 euros anuais por cabeza, segundo un informe da Asociación Nacional de Perfumería e Cosmética, feito en 2025. E están entre os produtos que máis compramos en liña, un 56,7% do total —por detrás só de roupa e eventos culturais—, apunta o estudo do Observatorio Nacional de Tecnoloxía e Sociedade e Red.es.
Para facerse unha idea, as mulleres utilizan de media nove produtos cosméticos distintos ao día e 15 á semana —16, no caso de mozas entre 18 e 24 anos—, de acordo cunha investigación da asociación Cosmetics Europe, que sinala as tres primeiras razóns para usalos: hixiene persoal, sentirse ben cun mesmo e subir a autoestima, e coidar o pelo e a pel. Tamén se adiantou a idade; por exemplo, a cadea de tendas de cosmética Sephora informa que os seus clientes entre 9 e 12 anos duplicáronse nos últimos cinco anos.
O problema é que non sempre son inocuos. Segundo os datos recollidos no último informe de Safety Gate, do sistema europeo de alerta rápida de produtos perigosos, os cosméticos encabezan a lista de artigos máis notificados que expuñan riscos para a saúde, cun 36%.
Un consumo en aumento
Desde a década de 1990, algúns derivados do petróleo, como bisfenois, ftalatos, benzofenonas e parabenos invaden o mercado de cosméticos e PCP. “A cantidade e variedade de químicos que poñemos cada día na pel non deixa de aumentar, sobre todo, as mozas máis novas, mesmo, nenas”, di a SINC Mariana Fernández Cabrera, catedrática da Universidade de Granada e investigadora do Instituto de Investigación Biosanitaria de Granada (ibs.GRANADA).
Cando a absorción é a través da pel, “os compostos incorpóranse directamente ao torrente sanguíneo para posteriormente ser distribuídos por todo o corpo. Non é como cando se inxeren por vía oral, que pasan polo filtro do fígado antes, para a súa metabolización e eliminación”, engade Fernández Cabrera, que forma parte do CIBER de Epidemioloxía e Saúde Pública (CIBERESP) do Instituto de Saúde Carlos III e da Rede de Investigación en Infancia e Medio-INMA.
O mesmo ocorre cos químicos disruptores endócrinos volátiles que se empregan nas fragrancias para conservar o aroma durante máis tempo, os ftalatos: “Son moléculas moi pequenas que, ao inspiralas, chegan á mucosa nasal de forma inmediata e, de aí, ao sangue”, engade Nicolás Olea, catedrático emérito de Radioloxía e Medicamento Física da Universidade de Granada e médico no Hospital Clínico Santo Cecilio desta cidade.
Exposición a través da cosmética
Nun estudo publicado en maio na revista European Journal of Pediatrics, a investigadora Alicia Olivas analizou diferentes compostos disruptores endócrinos en mostras de urina de 310 nenas españolas de 4 a 8 anos: 182 delas presentaban puberdade temperá —antes dos 8 anos— e 128, non. No primeiro grupo, atoparon maiores concentracións de disruptores endócrinos como bisfenol A —común en envases plásticos— e a benzofenona-3 —presente en cosméticos e protectores solares—.
Ademais, os investigadores pasaron un cuestionario ás familias sobre os hábitos das nenas: o do primeiro grupo tamén eran máis afeccionadas ao skincare, maquillaxe ou PCP —máscara/acondicionador, pintauñas e pintalabios, cremas solares, perfume e loción corporal—, “ben a diario ou varias veces á semana”, sinala Olivas.
Outra cousa que se adiantou no último século son os primeiros síntomas de desenvolvemento reprodutivo —a aparición do botón mamario— nas mozas, que “empeza a idades cada vez máis temperás, entre os 4-8 anos”, advirte Olivas. O risco é que a puberdade precoz está asociada cunha maior vulnerabilidade na vida adulta a enfermidades como obesidade, diabetes, hipotiroidismo e cancro de ovario e de mama, segundo alertan sociedades médicas como The Endocrine Society (EE UU) e a Sociedade Europea de Endocrinoloxía Pediátrica.
Como explica Fernández Cabrera: “Nunha nena que empeza a expoñerse a estróxenos endóxenos —producidos polo seu propio ovario— moito antes, aumentan as probabilidades destas enfermidades, sobre todo, se a iso se suman substancias químicas esóxenas —que veñen de fóra— que se comportan como hormonas”.
Doutra banda, cando a exposición aos disruptores endócrinos ocorre a idades temperás, “os nenos e nenas non teñen tan maduros como os adultos os mecanismos de detoxificación e metabolización rápida para eliminalos”, advirte.
Principio de precaución
Alén da puberdade precoz, cada vez máis estudos apuntan a unha relación entre disruptores endócrinos e endometriose, unha doenza crónica multifactorial que pode chegar a ser incapacitante e hoxe afecta o 10-15% de mulleres en idade reprodutiva; algúns deles, publicados en Frontiers in Endocrinology (2022), British Medical Journal (2025), Nature (2025) e o International Journal of Molecular Sciences (2024) e Reproductive Toxicology (2024).
Na mesma liña, unha análise recente da Universidade de Granada, o IDIBELL, o Instituto Catalán de Oncoloxía e o Instituto de Investigación Biosanitaria de Granada atopou conexión entre os contaminantes ambientais achados no sangue de máis de 300 mulleres e o cancro de endometrio, un tipo de tumor do que, cada ano, se diagnostican 5.000 novos casos en España. Como indican os autores, trátase de compostos que actúan como estróxenos e proveñen de fitosanitarios, cosméticos e produtos de uso doméstico.
“O único que a epidemioloxía clínica pode facer son estudos observacionais. E que estes atopen correlación non é evidencia de causalidade, é certo. Pero é unha razón de peso para aplicar o principio de precaución”, recalca Olea, que ademais coordina o grupo de Medio Ambiente na Sociedade Española de Endocrinoloxía e Nutrición.
Limitar o uso de cosméticos?
“A vantaxe da cosmética é que pode ser evitable”, recalca Fernández Cabrera. “Os fabricantes só están obrigados a incluír na etiqueta as substancias que superan unha porcentaxe determinada. Ademais, a lista de disruptores endócrinos recoñecidos non deixa de medrar e cambiar”, apostila esta experta. Por iso, Olea recomenda apostar por artigos que leven o certificado Ecocert recoñecido pola Unión Europea, que asegura que non levan ingredientes sospeitosos para a saúde.
Existen listaxes de químicos posiblemente tóxicos segundo a literatura científica en plataformas como Think Chemicals, do Consello Danés do Consumidor, e Safe Cosmetics Campaign, de Breast Cancer Prevention Partners, mesmo, informes tan específicos como os realizados pola Axencia de Protección Ambiental danesa, que analiza máscaras para pestanas e serums no mercado ou xeles de baño para nenos, ambos de 2025.
Iso si, en canto se reduce a exposición, baixan os niveis de disruptores endócrinos en mostras biolóxicas, porque a maioría deles non son persistentes, é dicir, non se acumulan nos tecidos. “Só unha semana despois de deixar de usalos, deixas de expulsalos”, asegura Olea.
De feito, unha nova investigación do Instituto Nacional de Saúde francés e a Universidade de Grenoble, publicada en maio en Environment International, pediu a 103 mulleres entre 18 e 30 anos que reducisen o uso de PCPs de 12 (primeiro día do estudo) a 7 (do segundo ao quinto día). As súas mostras de urina delataron un descenso de tres disruptores endócrinos recoñecidos, methyparaben, bisfenol A e o ftalato MEP, do 32%, 39% e 22%, respectivamente, en só cinco días.
Que di a regulación
A lexislación baséase en demostrar cientificamente o dano que produce unha substancia despois de sacala ao mercado, o que pode levar tempo. Desde que a Unión Europea prohibiu o bisfenol A —considerada substancia de alta preocupación— en biberóns para bebés, en 2011, ata que a prohibición se ampliou a todos os envases para alimentos, pasaron once anos.
Segundo advirte Olea, “un dos grandes fracasos da toxicoloxía reguladora é pensar que o efecto é individual e non considerar o efecto combinado”. Así, a regulación baséase en límites de seguridade para cada composto, despois de medir a súa toxicidade en modelos animais. Porén, ningún produto leva unha soa substancia, senón un cóctel de varias. “Como científicos, nós non podemos facer máis que investigar. Debemos educar a poboación e esixir ás autoridades que se regule con máis celeridade e rigor”, conclúe Fernández Cabrera.
