En setembro de 1885, segadores galegos regresaban dende Castela tras meses de traballo. Cruzaban A Canda de volta a Ourense sen saber que traían con eles unha ameaza mortal: o cólera. Ese verán, a provincia activou un amplo dispositivo sanitario fronte a unha enfermidade que xa causara milleiros de vítimas noutras no país.
A licenciada en Ciencias Químicas, María Luisa Rúa Domínguez, e o doutor en Medicina, David Simón Lorda, reconstruíron a chegada do cólera nun artigo publicado na revista Minius XIV. O seu traballo baséase en fontes hemerográficas, como Galicia moderna ou O Tío Marcos d’a Portela, e en documentación sobre sanidade conservada no Arquivo Municipal de Ourense.
A epidemia de 1885 tivo unha singularidade: foi a última en ser abordada cun protocolo sanitario propio do século XIX, antes dos avances en microbioloxía. O cólera, provocado polo axente infeccioso Vibrio cholerae, foi tamén a derradeira das grandes epidemias dese período. Nos casos máis graves, causaba diarrea acuosa, que levaba á deshidratación rápida, acidose, colapso circulatorio, hipoglucemia e insuficiencia renal.
En resposta á ameaza, as autoridades ourensás construíron edificios específicos e mobilizaron recursos para conter a expansión da enfermidade, que entrou en Galicia a través dunha das súas fronteiras. A primavera de 1885 marcou o inicio dun pesadelo sanitario que se prolongaría ata outono.
Unha fortaleza de lazaretos
O ambiente epidémico comezou a notarse en maio de 1885. Ante o medo, o presidente da Deputación Provincial, Ramón Pedrayo Silva, publicou no Boletín Oficial unha lembranza sobre normas de hixiene. A partir de xuño, o boletín pasou a “alertar do inicio da epidemia”, segundo sinalan os investigadores Simón Lorda e Rúa Domínguez.
Co cólera xa confirmado en Ourense, a Deputación alugou unha vivenda na zona de San Francisco como hospital provisional para coléricos, e outra preto da estación de ferrocarril, onde se instalou un lazareto. Estes espazos servían para illar e pór en corentena aos posibles contaxiados, especialmente en zonas fronteirizas.
A pesar das medidas adoptadas, a comunicación oficial minimizaba o perigo. Os informes enviados á prensa negaban a gravidade da situación: “Continuaba sendo satisfactorio o estado de saúde pública nesta capital e vilas da provincia”, recollía o xornal Galicia Moderna, mentres a rede de lazaretos medraba como unha muralla sanitaria.
Instaláronse puntos de control en Quereño, primeira estación de tren antes de entrar a Galicia, e na Portilla da Canda, paso estratéxico na estrada entre Vigo e Castela. A actuación foi rápida, saltando ás veces os trámites administrativos. “As autoridades estaban sumamente preocupadas polas posibilidades de contaxios traídos de fóra”, explican os autores. O momento máis crítico chegou en setembro, co regreso masivo dos segadores, moitos deles procedentes de Castela por Quereño e As Portillas. Por iso, creouse unha nova zona de inspección sanitaria en Ramilo (Viana do Bolo). A estratexia era clara: pechar accesos para manter Ourense libre do avance colérico.
O papel dos segadores galegos
Os segadores xogaron un papel clave na chegada do cólera a Ourense. En 1883 inaugurouse unha nova liña de ferrocarril ata Castela, pasando por Monforte e Quereño. Aquel camiño que antes debían facer a pé, agora era moito máis rápido e cómodo grazas ao tren.
Porén, a finais do verán de 1885, coa volta masiva, o Ministro de Gobernación impuxo medidas máis estritas: os segadores debían permanecer “detidos por sete días” nos lazaretos situados na fronteira ourensá. Alí recibían comida e coidados hixiénicos, costeados pola Deputación de Ourense, que investiu 150 pesetas para alimentarlles.
Esta realidade foi recollida nunha crónica satírica do xornal O Tío Marcos d’a Portela. Nela, un suposto segador narraba a súa experiencia no lazareto da estación de Quereño: “Un fato de zuruxanos, de practicantes e médicos, botáronse á nós de súpeto, leváronnos a un pendello onde facía un calor abafante dos infernos”, escribía Antón Ferreiro en Carta d’un segador a súa muller.
O texto tamén deixaba entrever as diferenzas sociais no trato recibido. “Porque c’os outros viaxeiros, endeque son señoritos, trátanos con máis respeuto, como si eles non tiveran cal nos condutos e bechos”, denunciaba o segador.
Desescalada con apoio médico
O goberno contou co apoio esencial do Colexio Médico-Farmacéutico de Ourense, fundado poucos meses antes da chegada do cólera. “Protagonizará xa dende a súa fundación un papel moi importante na loita contra as enfermidades infecciosas”, explican os autores do artigo. Entre as figuras destacadas na creación e xestión dos lazaretos estiveron o doutor Ramón Quesada Borrajo, primeiro presidente do colexio, e Antonio Rodríguez Iglesias, responsable da Inspección Sanitaria da Canda.
O doutor Rodríguez Iglesias informou o 11 de outubro ao xornal Galicia Moderna que pola inspección de A Canda pasaran 9.235 segadores dende a súa posta en marcha. Esta cifra reflectía o risco dos desprazamentos masivos dende Castela.
A pesar da situación, o Gobernador de Ourense mantiña unha mensaxe tranquilizadora. Chegou mesmo a enviar un telegrama aos alcaldes galegos afirmando que “a saúde pública desta provincia é inmellorable”. Facía referencia ao caso dun segador falecido en Castro do Val, que non se puido confirmar como cólera e, ademais, non provocara contaxios. Esta circunstancia facilitou a redución do dispositivo sanitario.
Así, o 15 de setembro de 1885, a Deputación anunciou o peche das inspeccións sanitarias de Quereño, A Canda e Ramilo, ao considerar rematado o regreso dos segadores. Ademais, o descenso das temperaturas do outono dificultaba a propagación da enfermidade. Porén, aínda que a Deputación ofrecía unha visión positiva da situación, a prensa portuguesa “reseñaba casos sospeitosos en Bande, Celanova e Cortegada”. Polo que o risco, malia diminuír, non desaparecera por completo.
O fin da epidemia ourensá
Unha das solucións fronte ao cólera chegou dende fóra de Galicia. O médico catalán Jaume Ferrán i Clua foi pioneiro na investigación sobre a prevención de enfermidades infecciosas, especialmente do cólera. No ano 1885 probou por primeira vez en humanos a súa vacina fronte ao cólera, comezando por el mesmo. Ao inxectarse unha solución co propio xerme, demostrou o seu posible valor como medida preventiva.
“Descoñecemos se houbo vacinacións anticoléricas no Instituto de Vacinación do Colexio Médico-Farmacéutico ourensán”, aclaran os investigadores Simón Lorda e Rúa Domínguez. Aínda así, a novidade chegou á prensa galega con escepticismo. O Tío Marcos d’a Portela ridiculizaba a vacina cun ton satírico: “¡Que vacunen ó demo! A min non me xiringa nadie”, podía lerse nas súas páxinas.
A comezos de outubro, a situación comezaba a estabilizarse. As autoridades iniciaron o desmantelamento progresivo da rede de lazaretos e o Gobernador Civil visitou as zonas sospeitosas de contaxio con material de desinfección para axudar aos campesiños en situacións precarias e evitar un novo brote.
A prensa local evitaba confirmar novos casos como cólera para reducir a alarma social e o impacto económico dunha declaración oficial de epidemia. Finalmente, en novembro de 1885, declarouse que na provincia de Ourense “restablecérase a normalidade”, segundo recollía Galicia Moderna. Os hospitais de emerxencia de Villanueva e Porto clausuráronse, destruíndo todo aquilo que estivera en contacto cos enfermos.
Un balance final leve
En decembro de 1885 chegaron os datos oficiais sobre a epidemia do cólera na provincia. O Gobernador de Ourense felicitou publicamente o labor de médicos como Ramón Quesada, Ildefonso Meruéndano e Juan Nóvoa, polos seus esforzos na contención da enfermidade. Os gastos das inspeccións sanitarias en Quereño, Portilla de A Canda e Ramilo superaron as 10.000 pesetas orzamentadas, recuperadas a través dunha recolecta pública organizada pola Xunta de Galicia.
Aínda que Ourense foi a provincia galega máis afectada, con 94 afectados e 38 falecementos, o impacto foi leve en comparación con outras rexións. En Valencia, o cólera afectou a máis de 45.500 persoas e causou máis de 21.600 mortes.
Ante a posibilidade dun novo brote, a Xunta Provincial de Sanidade tomou decisións cara a 1886. O xornal Galicia Moderna recollía medidas como a construción dun lavadoiro público con auga corrente, inspeccións domiciliarias en vivendas con malas condicións sanitarias e control sanitario de viaxeiros de tren.
Así, o cólera, malia ser unha ameaza mortal, impulsou a modernización sanitaria. Os movementos sanitarios do século XIX chegaron a chamarlle “o noso aliado o cólera”. A enfermidade desapareceu en Ourense, si, pero deixou un legado: sistemas modernos de abastecemento de augas e rede de sumidoiros, e un compromiso social coa saúde pública. Daquela crise sanitaria xurdiu unha provincia máis preparada, máis limpa e máis forte.
