Cando se cumpren dous terzos do tempo previsto para lograr os diferentes Obxectivos de Desenvolvemento Sostible (ODS) establecidos na Axenda 2030 da ONU, avecíñanse momentos de incerteza.
A día de hoxe, aínda queda unha alta porcentaxe de metas por alcanzar, mentres que só un pequeno número de obxectivos están ben encamiñados. Concretamente, segundo un recente informe da organización que analiza máis dun centenar de obxectivos, só un 15% están ben encamiñados, un 48% atópanse moderadamente atrasados e un 37% están estancados ou en serio perigo de non conseguirse.
Neste contexto, é fundamental destacar que, desde unha perspectiva científica, unha análise exhaustiva da sustentabilidade de procesos, produtos e servizos xera beneficios económicos, ambientais e sociais. Isto débese a que repensar e redeseñar implica deterse a reflexionar, evitando a aplicación automática de mecanismos sen unha análise crítica.
Visión global
A Unión Europea (UE) desenvolveu unha páxina web dinámica que permite coñecer a situación de cada país en relación cos ODS. Para ese efecto define dous indicadores:
- Status de país: representa a agregación de todos os indicadores do obxectivo específico en comparación coa media da UE.
- Puntuación de progreso: baséase nas taxas medias de crecemento anual de todos os indicadores avaliados dentro dun obxectivo específico durante os últimos cinco anos.
Cambio climático
Unha das principais preocupacións da sociedade é o quecemento global, un desafío abordado de maneira transversal en distintos ODS (ODS7, ODS9, ODS11, ODS12, ODS13).
Tres factores son clave na emisión de gases de efecto invernadoiro causantes do aumento da temperatura global: a xeración e o consumo de enerxía, a produción e o consumo de alimentos e a mobilidade de persoas e bens de consumo.
A nivel mundial, as emisións de CO₂ equivalente (en toneladas per cápita) mantivéronse constantes nun valor de 4,7 tCO₂e (toneladas de dióxido de carbono equivalente) durante o período 2015-2023. Con todo, a evolución varía significativamente entre países. En España, por exemplo, as emisións reducíronse nun 20 %, pasando de 5,92 a 4,94 tCO₂e, malia que aínda superan a media global.
O binomio enerxía-desenvolvemento económico foi amplamente avaliado, pero a clave radica en lograr un desempeño enerxético óptimo. Isto implica actuar tanto na xeración de enerxía, promovendo fontes menos contaminantes, como no seu uso eficiente, minimizando perdas e sobreconsumos innecesarios.
Doutra banda, o crecemento da poboación mundial representa un desafío para a seguridade alimentaria. Aínda que a descarbonización da produción de alimentos é un obxectivo en constante desenvolvemento, debe ir acompañada dunha xestión responsable por parte de todos os actores da cadea de valor, co fin de reducir o desperdicio alimentario.
Non exceder os limiares de 1,5 graos e 2 graos de quecemento por encima da media da era preindustrial (1850-1900) son fitos definidos para minimizar os impactos do cambio climático. Que se cruzaran temporalmente (por exemplo, en xaneiro de 2025) esas marcas non significa necesariamente que se incumpriron os obxectivos, pero si indica que estamos perigosamente preto dese punto.
Xestión da auga
A auga é un recurso esencial para a vida tal como coñecémola hoxe en día. Por iso é polo que un dos ODS (ODS6) sexa garantir a dispoñibilidade de auga e a súa xestión sostible e o saneamento para todos. En moitos países, o seu acceso é unha cuestión de supervivencia: 800 millóns de persoas carecen de acceso a auga potable no mundo e 2.200 millóns non dispoñen dun servizo de xestión segura de auga potable.
Entre 2015 e 2022, a porcentaxe da poboación con acceso a auga potable segura aumentou aproximadamente un 5%, alcanzando o 73% a nivel mundial, unha cifra aínda lonxe da cobertura universal. A desigualdade entre norte-sur é evidente, sendo o África subsahariana unha das rexións máis afectadas e con maior necesidade de apoio.
Saúde global
Unha nutrición adecuada está estreitamente vinculada a un mellor estado de saúde xeral. Con todo, o número de persoas que padecen fame e inseguridade alimentaria aumentou de forma constante.
En 2022, aproximadamente o 9,2 % da poboación mundial, é dicir, ao redor de 735 millóns de persoas, sufría fame crónica. A pandemia de covid-19 tivo un impacto claramente negativo no cumprimento das metas de saúde global establecidas en 2015 (ODS1, ODS2).
A pesar diso, lográronse avances significativos nalgúns ámbitos:
- A maioría dos países, con excepción do África subsahariana, alcanzaron o limiar fixado para a mortalidade infantil en menores de 5 anos.
- O tratamento eficaz do VIH reduciu nun 52% as mortes relacionadas coa sida a nivel mundial desde 2010.
Pola contra, os avances na redución da mortalidade materna e a ampliación da cobertura sanitaria universal seguen estando lonxe dos obxectivos desexados. Estes indicadores están estreitamente relacionados co PIB de cada país e teñen un impacto directo na esperanza de vida.
Igualdade
A educación e a igualdade (recollidas nos ODS4, ODS5, ODS8, ODS10) están estreitamente relacionadas e contribúen a melloras en todos os ámbitos da sustentabilidade. A nivel global, só un de cada seis países alcanzará a meta de finalización do ensino secundario para 2030, e aproximadamente 300 millóns de estudantes carecerán de competencias básicas en aritmética e alfabetización.
O desemprego feminino é un indicador clave de igualdade e está directamente vinculado á taxa de pobreza entre as mulleres. Un alto nivel de desemprego feminino pode mesmo aumentar o risco de pobreza infantil.
Segundo un estudo que publicamos varios investigadores en 2021, unha taxa inferior ao 14 % considérase un punto de partida adecuado para a sustentabilidade. Con todo, a situación actual dista moito deste obxectivo, xa que as mulleres novas teñen máis do dobre de probabilidades de estar desempregadas (32,1 %) en comparación cos homes novos.
Ademais do acceso ao emprego, a igualdade tamén implica alcanzar postos de toma de decisións, como a representación nos parlamentos nacionais. A principios de 2023, a proporción mundial de mulleres nos parlamentos nacionais alcanzou o 26,5 %, o que representa unha leve mellora dun 4,2 % desde 2015.
Biodiversidade
A biodiversidade do planeta (ODS14, ODS15) atópase seriamente ameazada. O aumento da eutrofización, a acidificación, o quecemento dos océanos e a contaminación por plásticos deterioran a súa saúde, que debe reconducirse cunha gobernanza baseada na equidade.
En terra, a crecente tendencia á perda de bosques, a degradación dos chans e a extinción de especies supoñen unha grave ameaza para o planeta. Por exemplo, a cobertura forestal mundial diminúe paulatinamente; no ano 2000 o planeta posuía un 31,9% (4 200 millóns de hectáreas) e ao final do 2020 reduciuse ao 31,2% (4.100 millóns de hectáreas).
O risco de extinción de especies de mamíferos, aves, anfibios, corais e cícadas aumentou aproximadamente un 5 % para o período 2013-2023.
Democracia e dixitalización
Os ODS16 e 17 aluden a promover a paz e o acceso universal á xustiza e ao establecemento de alianzas para lograr os Obxectivos de Desenvolvemento Sostible.
O índice do Estado de dereito (-2,5 débil; 2,5 forte) avalía diversos factores como, por exemplo, a ausencia de corrupción, a xustiza civil e penal e os límites ao poder gobernamental. Desde 2018 segue unha liña descendente, cun valor medio mundial en 2023 de -0,04 puntos (o valor máis alto corresponde a Finlandia, 1,97; e o menor para Somalia, -2,21).
Non cabe dúbida de que as tecnoloxías dixitais permiten unha mellor conectividade, o que fomenta, en liñas xerais, sen refugar os problemas derivados das noticias falsas, os procesos democráticos. O uso da internet alcanza a dous terzos da poboación mundial, pero persisten diferenzas entre xéneros e conectividade. Calcúlase que aproximadamente 5.300 millóns de persoas –o 67 % da poboación mundial– utilizaron internet en 2023 fronte ao 40 % de cobertura en 2015.
En conclusión, o avance cara ao cumprimento dos ODS perdeu o impulso inicial. Tras unha etapa prometedora, os logros alcanzados estancáronse, con só un 15% das metas progresando de maneira satisfactoria.
Aínda que desde un punto de vista técnico as metas expostas son alcanzables e factibles, o verdadeiro desafío radica en fomentar unha maior conciencia social sobre a importancia de protexer o noso planeta. A súa consecución implica ademais un compoñente fundamental de vontade política. Só a través dun cambio profundo na mentalidade colectiva poderemos garantir un futuro sostible para as próximas xeracións.
Cláusula de divulgación: Gumersindo Feijoo Costa non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
