Ano novo, vida nova. Este dito popular, tan recorrente no principio do ano, invoca un certo espírito optimista. A convicción de que con todo inicio de ciclo se abren novas oportunidades. E de paso convídanos a reflexionar e a facer un balance dos logros e reveses do ano que termina. Unha reflexión que adoita levar emparellado un arsenal de bos propósitos destinados a que o ciclo que se inicia o 1 de xaneiro sexa mellor que o que concluíu o 31 de decembro.
Con todo adoita ocorrer que, ao cabo dunhas semanas de arrincar o ano, moitas desas intencións caen en saco roto. Que foi de todos aqueles bos propósitos? Foi insuficiente a nosa forza de vontade? A resposta máis común é si. Porque, a verdade sexa dita, a forza de vontade fraquea con facilidade. Pero por que?
A neurociencia ofrece algunhas respostas que talvez nos sirvan para reflexionar. Despois de todo, hai experimentos que indican que só con coñecer os mecanismos neuronais que inducen a forza de vontade xa contribuímos a aumentala.
A forza de vontade debe verse recompensada
A vontade é a potestade de dirixir as propias accións cara a un fin desexado, normalmente oposto á inmediatez do momento. Dito doutro xeito, permítenos vencer os obstáculos e alcanzar as nosas metas mesmo se implican un esforzo que non se ve recompensado de maneira inmediata.
Este primeiro punto é crucial: a sensación de recompensa. Está moi arraigada no noso cerebro, e comínanos a repetir as accións que, dalgún modo, resultáronnos proveitosas con anterioridade. Unha das zonas principais do cerebro implicadas é o estriado, e o neurotransmisor que o activa chámase dopamina. A dopamina participa en diversas funcións mentais, a saber, a motivación, o pracer, a atención, o optimismo e a recompensa, entre outras. Claves, dito sexa de paso, para conseguir o que nos propoñemos.
Por outra banda, cada vez que botamos man da forza de vontade para facer algo contrario ás tendencias inmediatas do momento, por exemplo comer unha ensalada en lugar dun entrecosto graxento, ou unha froita en lugar dunha torta, actívasenos a denominada cortiza cingulada anterior, que ten diversas funcións, entre as cales destacan a xestión de condutas racionais como a inhibición, a anticipación de premios, a toma de decisións, a empatía e a xestión emocional.
Esta zona do cerebro ten conexión directa coa cortiza prefrontal, que está implicada na planificación de accións futuras e no control consciente do comportamento, o que inclúe a determinación. Pero tamén coa amígdala, que se ocupa de xerar emocións. Todas elas, ademais, actúan sobre o estriado, que como xa se dixo xera sensacións de recompensa.
E a onde nos leva todo isto? Unamos todas as pezas. Cando expomos un propósito, tanto en Aninovo como calquera outro día do calendario, estamos a usar a cortiza prefrontal para planificalo e para manter a determinación de conseguilo. Tomamos a decisión coa cortiza cingulada, que inhibe outras accións que o desbaratarían e controla as rendas das emocións para manternos dentro da racionalidade. E, aquí vén o importante, anticipamos a recompensa final (por exemplo, perder eses quilos que nos sobran).
O malo é que, cando todo parece ir como unha seda, algo adoita a torcerse. Porque normalmente a recompensa esperada, que é o que a nivel cerebral nos permite manter a atención e o interese, demórase. E a tentación de sucumbir aos praceres inmediatos faise cada vez máis forte.
Sen motivación a forza de vontade fraquea
A única maneira de manternos firmes a pesar de todo é a través da motivación. A motivación é un estado interno que activa, dirixe e mantén a conduta cara a metas ou fins determinados. De feito, a mesma motivación é tamén fonte de recompensa e pracer, e relaciónase con outras facultades mentais como o optimismo.
A motivación depende tamén da dopamina. Canto máis altos son os niveis de dopamina, menos nos custa esforzarnos en conseguir unha recompensa máis valiosa que a recompensa fácil e inmediata. E, tachán!, o anhelo desa recompensa futura gaña a partida aos praceres da inmediatez.
Claro que non todo o mundo mostra os mesmos niveis de forza de vontade. Nas diferenzas interpersoais interveñen dous factores. O primeiro, xenético. O sistema da dopamina baséase no funcionamento de diversos xenes. Segundo que variantes xénicas teñamos, o seu funcionamento será máis ou menos eficiente.
O segundo factor é o adestramento e a educación. Porque si, a forza de vontade pódese adestrar. Como? Simplemente usándoa. Cada vez que a utilizamos, favorecemos conexións neuronais que fortalecen o comportamento que perseguimos. O truco está en imaxinar recompensas suficientemente afastadas para que alcanzalas implique un certo esforzo, pero á vez o bastante próximas para que as percibamos como alcanzables.
Outra maneira de traballar a forza de vontade é a través do método proposto por Esther Wojcicki para favorecer o éxito persoal, o método TRICK (Truco). Propón fomentar os seguintes valores: Confianza (Trust), Respecto (Respect), Independencia (Independence), Colaboración (Collaboration) e Amabilidade (Kindness).
Empeza por un día novo
Unha vida é moito tempo, quizais un ano tamén. Se os propósitos anuais nos custan, máis nos valería empezar polo “Día novo, algo novo na nosa vida”. Sen estresarnos, posto que unha das consecuencias do estrés é precisamente que diminúe a funcionalidade das áreas racionais do cerebro e potencia as condutas baseadas na inmediatez.
E xa iremos alongando no tempo os bos propósitos a medida que o noso sistema dopaminérxico, a cortiza cingulada anterior e a cortiza prefrontal estean máis adestrados. Ninguén é capaz de correr unha maratón o primeiro día que se calza unhas zapatillas de deporte.
*David Bueno i Torrens é profesor e investigador da Sección de Xenética Biomética, Evolutiva e do Desenvolvemento. Director da Cátedra de Neuroeducación UB-EDU1st da Universitat de Barcelona. Anna Forés Miravalles é profesora da Facultade de Educación da Universitat de Barcelona.
Cláusula de divulgación:
- David Bueno i Torrens recibe fondos de Ministerio de Ciencia e Innovación e da Cátedra de Neuroeducación UB-EDU1ST.
- Anna Forés Miravalles non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
