Es a soñadora que soña o mundo, non obstante, Princesa, o mundo sóñate a ti. Nunca hai un comezo. Creas e es creada, lenda por sempre…
Extracto do libro The Sleeping Beauty (1982) do poeta estadounidense Hayden Carruth
O conto popular da Bela Dormente (sleeping beauty), cuxas primeiras versións se remontan ao século XIII, está protagonizado por un tipo de muller nova, modelo de virtude e perfección física, que entra en sono profundo durante períodos prolongados de tempo, mesmo anos. Ao espertar dese sono, o seu corpo permanece intacto.
Sabemos que o sono profundo é básico para que exista unha reparación das nosas células e tecidos, e tamén para reforzar a inmunidade do noso organismo.
Osos e osas non hibernan igual
O estado da Bela Dormente é similar ao observado nos mamíferos que hibernan, como o oso pardo. O sono invernal deste animal caracterízase pola redución da súa temperatura interna, as pulsacións do corazón (8-10 por minuto) e o consumo de osíxeno do 50%.
O oso pode deixar de comer, beber, ouriñar ou defecar durante varios meses, e é neste período cando ocorren os partos e transcorren os primeiros meses de crianza dos osiños. Os machos hibernan de media 113 días, as femias 132 e as femias preñadas 170, o que se relaciona probablemente co embarazo, o parto e a crianza.
Por tanto, a osa parda debe durmir máis tempo para compensar o seu enorme gasto enerxético durante esta tempada fundamental na vida da camada e no futuro da especie.
E no caso dos humanos, hai tamén diferenzas entre homes e mulleres?
Unha fenda de xénero
Pois si, o sono feminino difire do masculino, e vese condicionado por múltiples factores ao longo da vida, tanto polo rol que desempeñan moitas mulleres (crianza, actividade laboral, coidado de persoas maiores…) como polas importantes diferenzas biolóxicas e hormonais.
Ademais, a calidade de sono percibida é peor nas mulleres, independentemente de diferenzas sociodemográficas ou factores de estilo de vida.
Estatisticamente está xustificado: despois de axustar por datos demográficos, socioeconómicos e variables de saúde e depresión, as alteracións de sono son máis prevalecentes na poboación feminina para todos os grupos de idade entre os 25 e os 69 anos.
Existen tres períodos cruciais nos que ese sono pode empeorar de forma significativa: o ciclo menstrual, o embarazo e a menopausa. Parecen relacionados directamente cos cambios hormonais, pero existen outros factores influentes?
Sono e menstruación
Na menarquia (primeiro ciclo menstrual na muller) xorden as primeiras diferenzas no sono entre sexos. A función ovárica increméntase e libéranse ciclicamente ao sangue hormonas femininas (estradiol e proxesterona).
Unha das principais funcións destas hormonas é regular o ciclo vixilia-sono, a través de receptores situados nunha área cerebral chamada hipotálamo, fundamental nesta regulación. Isto significa que existe unha forte relación entre o ovario e o cerebro.
Durante a menstruación pode existir un exceso de sono nocturno ou unha somnolencia diúrna excesiva, a chamada “hipersomnia relacionada coa menstruación”. Nos días previos a este período as mulleres poden sufrir unha constelación de síntomas (a síndrome premenstrual), entre os que se inclúen trastornos como dificultade para conciliar o sono, fragmentación do mesmo, descanso pouco recuperador ou pesadelos.
Sono e embarazo
As hormonas femininas increméntanse exponencialmente no embarazo, alterando a arquitectura do sono ao afectar os seus mecanismos básicos de regulación.
O primeiro trimestre de xestación caracterízase por un aumento da proxesterona, que ocasiona unha maior fragmentación do sono e un aumento na somnolencia diúrna. Nos tres meses que veñen a continuación, os trastornos son menos frecuentes, aínda que persiste a fragmentación. E por fin, o último trimestre caracterízase por un aumento de espertares, que adoitan atribuírse a cambios físicos como a dificultade para cambiar de posición, o refluxo gastroesofáxico —producido polo aumento de tamaño do útero—, os movementos fetais e as cambras.
Sono e menopausa
A privación de hormonas sexuais, o mellor hipnótico natural coñecido, provoca un incremento dramático do insomnio neste período da vida da muller.
Ademais, as sufocacións nocturnas, unha das manifestacións da menopausa, desencadean múltiples espertares durante a noite e o consecuente insomnio, agravando a situación. A “teoría dominó” apoia que as sufocacións nocturnas levan ao insomnio, que á súa vez provoca síntomas depresivos.
Nesta fase da existencia feminina, os trastornos de sono (o citado insomnio, apnea do sono, síndrome de pernas inquedas…) son moi frecuentes, presentándose no 53% de mulleres con menopausa. Ademais, o sono de mala calidade asóciase a inflamación, problemas cardiovasculares e metabólicos e depresión.
En conclusión, a literatura científica confirma as diferenzas do sono nas mulleres. Experimentan unha maior prevalencia de trastornos cunha soa excepción: a apnea obstrutiva do sono, que é máis frecuente en homes. Ademais, a poboación feminina ten unha peor percepción da calidade do sono e das súas repercusións.
Con todo, estas particularidades están pouco estudadas, e deberían ter unha abordaxe e tratamento específicos tanto pola sociedade como polos diferentes especialistas de sono.
Patricia Inés Ortega Gabás, licenciada en Medicina (CEU-Cardenal Herrera), colaborou na elaboración deste artigo.
Cláusula de divulgación: Juan José Ortega Albas non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
