A historia evolutiva da vida na Terra non foi gradual nin continua. Ao longo de centos de millóns de anos, ocorreron grandes catástrofes que provocaron a desaparición rápida e global de moitas especies.
Estes episodios, coñecidos como extincións masivas, ocorreron en períodos moi breves se os comparamos coa escala do tempo xeolóxico. Neses momentos, a diversidade de seres vivos diminuíu moito máis do habitual: especies de distintos grupos e ecosistemas desapareceron, deixando unha pegada profunda na historia da vida.
Durante os últimos 540 millóns de anos, un período chamado Eón Fanerozoico, os paleontólogos identificaron cinco grandes extincións masivas, coñecidas como as “Cinco Grandes”. Ademais, hai un debate sobre unha sexta extinción masiva que podería estar a ocorrer hoxe, producida pola acción humana e os rápidos cambios no clima e o ambiente.
As Cinco Grandes relaciónanse con perturbacións ambientais graves, como o quecemento global, a acidificación dos océanos e/ou a perda de osíxeno na auga. Curiosamente, estes mesmos fenómenos están a ocorrer nas últimas décadas, afectando os ecosistemas de distintas rexións do planeta.
Con todo, nos últimos anos empezouse a cuestionar a idea de que esas extincións afectaron de maneira similar os ecosistemas mariños e terrestres. Novas investigacións puxeron en dúbida que as Cinco Grandes fosen realmente masivas en todos os ambientes por igual.
Que é unha extinción masiva?
En condicións normais, as especies aparecen e desaparecen aos poucos. Este proceso ocorre a un ritmo chamado “taxa de extinción de fondo”. Pero as extincións masivas rompen ese equilibrio. Nelas, máis do 75 % das especies desaparecen nun período xeoloxicamente curto, ás veces en só decenas de miles de anos.
Aínda que os tempos exactos e os criterios para definilas seguen en debate, recoñecéronse como extincións masivas cinco grandes crises bióticas. As Cinco Grandes ocorreron ao final dos períodos Ordovícico, Devónico, Pérmico, Triásico e Cretácico.
A máis grave foi a do final do Pérmico, fai uns 250 millóns de anos. Nese evento desapareceron ata o 96% das especies e preto da metade das familias de invertebrados mariños. Cambiou por completo a vida na Terra.
Causas causantes e letais
Unha extinción masiva adoita ter unha causa principal que a inicia e desencadea mecanismos “letais” que provocan a desaparición das especies.
Entre as causas principais están as grandes erupcións volcánicas. Por exemplo, as erupcións de grandes provincias ígneas involucran varios millóns de quilómetros cúbicos de magma, como as que ocorreron ao final do Pérmico. Tamén o impacto de asteroides, como o que marcou o fin do Cretácico e a extinción dos dinosauros. Mesmo alteracións causadas pola propia biosfera, como na extinción do Devónico.
Os mecanismos “letais” inclúen a falta de osíxeno nos océanos (desosixenación), o quecemento global e a acidificación da auga dos océanos. Estes efectos están relacionados con grandes desequilibrios no ciclo do carbono do planeta.
Puntos de inflexión ou crises temporais?
Dentro da comunidade científica aínda se debate sobre a natureza destes eventos. Foron puntos de inflexión decisivos que cambiaron a vida para sempre? Ou só crises temporais seguidas dunha recuperación e diversificación? En calquera caso, representan momentos clave para entender como a vida no noso planeta responde aos “estresores ambientais”. Ademais, ofrecen pistas importantes para enfrontar os retos actuais da biodiversidade.
Foron realmente masivas?
Nos últimos anos, Hendrik Nowak, da Universidade de Nottingham, e Spencer Lucas, do Museo de Historia Natural de Novo México, investigaron en que medida as extincións masivas afectaron por igual os ambientes mariño e terrestre, e se estes eventos ocorreron simultaneamente en ambos.
Para a extinción masiva do final do Pérmico, Nowak recompilou datos sobre a diversidade global de plantas terrestres e atopou que, aínda que a diversidade vexetal diminuíu, non houbo un evento de extinción masiva como tal en terra.
Pola súa banda, Spenser Lucas revisou toda a evidencia dispoñible para determinar se as desaparicións masivas mariñas estiveron acompañadas por extincións simultáneas en terra, pero atopou pouca evidencia de que os eventos fosen igualmente grandes e sincronizados, salvo posiblemente na extinción do final do Cretácico.
O refuxio dos sobreviventes
Novos datos do noroeste de China mostran que durante a grande extinción do final do Pérmico, algunhas plantas terrestres lograron sobrevivir. En zonas baixas e húmidas, o clima mantívose estable, sen choivas extremas nin secas.
Estas “zonas refuxio” funcionaron como balsas salvavidas no medio da tormenta, permitindo que plantas e ecosistemas terrestres resistisen a crise. Unha hipótese interesante suxire que grazas a estes “escapes seguros” puido darse a rápida expansión e diversificación da flora da era Mesozoica.
Falta de evidencia
A falta de extincións masivas terrestres podería deberse ao escaso rexistro fósil e a que os organismos terrestres son máis resistentes á extinción, o que subliña a importancia de seguir investigando.
Independentemente de se estes eventos foron realmente masivos ou non, o estudo das Cinco Grandes proporciona información valiosa sobre a resistencia e resiliencia dos ecosistemas mariños e terrestres fronte a condicións ambientais adversas. Ademais, axúdanos a entender como a vida se recupera tras unha crise e as escalas temporais involucradas.
Ao analizar as Cinco Grandes, os científicos podemos estimar con que rapidez xorden novas especies e canto tempo tarda a natureza en recuperar a súa biodiversidade e os servizos que nos ofrece.
Cláusula de divulgación: Gianluca Marino pertence ao Centro de Investigación Mariña da Universidade de Vigo (CIM-UVigo) e recibe financiamento do Ministerio de Ciencia e Innovación a través do proxecto “Novel Approaches to decipher MonsOOn dyNamics” (CNS2023-145305)
