Os cancros sólidos teñen unha particularidade: aínda que o sistema inmunitario pode recoñecelos e destruílos, adoitan rodearse dunha coiraza física (estroma ou tecido de sostén denso, vasos sanguíneos anómalos) e expresan e segregan elementos que adormecen as células inmunitarias, en especial aos linfocitos. Isto impide que o sistema inmunitario destrúa o cancro, sobre todo cando xa se estendeu a outros órganos (metástase).
Pero… que pasa se extraemos do tumor eses linfocitos adormecidos, os activamos nun cultivo e logo os reintroducimos no paciente, agora xa como linfocitos potentes e espertos? Poderían recoñecer as células tumorales remanentes e as viaxeiras da metástase, e eliminalas de forma eficaz?
Ese é o fundamento dunha inmunoterapia celular que usa linfocitos infiltrantes do tumor ou TIL (do inglés, tumor infiltrating lymphocytes), cuxo primeiro tratamento non experimental acaba de ser aprobado pola axencia estadounidense de Administración de Alimentos e Medicamentos (FDA).
Espertos e infiltrados
A inmunoterapia empregando TIL comezou nos anos 80, cando ensaios experimentais en ratos mostraron que os linfocitos podían destruír linfomas e que a administración dunha substancia (interleucina 2) potenciaba este efecto.
En 1988, Steven Rosenberg e o seu equipo do National Cancer Institute (NCI) decidiron probar esta terapia en pacientes con melanoma. “Parece que, en pacientes con melanoma metastásico, este réxime de tratamento experimental pode producir taxas de resposta máis altas que as conseguidas con interleucina-2 administrada soa”, concluían. Con todo, os resultados iniciais foron variables, polo que foi necesario levar a cabo máis ensaios clínicos.
A gran vantaxe desta terapia é que se basea en células do propio individuo que xa se atopan no ambiente tumoral, polo que era previsible que recoñecesen ben e de forma maioritaria as células tumorais.
Anticorpos monoclonais moi versátiles
De forma simultánea aos ensaios de Rosenberg cos TILs, estaban a desenvolverse outros tipos de inmunoterapias baseadas no uso de anticorpos monoclonais, é dicir, proteínas do sistema inmunitario creadas no laboratorio e usadas para tratar o cancro.
Partía da técnica de hibridomas, un método para a produción en masa de anticorpos a partir dunha liña celular híbrida obtida ao fusionar un linfocito B produtor do anticorpo de interese, cunha liña celular de linfocito B inmortal. A técnica valeulles a Cesar Milstein e Georges J. F. Köhler o premio Nobel en 1984.
O éxito extraordinario que se observou xa desde os seus inicios levou a centrar a atención nestas moléculas. Os anticorpos monoclonais son específicos e versátiles, e poden empregarse non só para abordar o cancro, senón tamén para combater enfermidades autoinmunitarias e infecciosas, xaquecas, dexeneración macular etc. A estas alturas xa se aprobaron centos de anticorpos monoclonais, e supuxo unha auténtica revolución no campo médico.
Ás veces os anticorpos para inmunoterapia do cancro diríxense especificamente a receptores de membrana das células tumorais. Pero outras o que fan é activar, precisamente, os linfocitos durmidos. Como? Bloqueando puntos de control inmunitario (moléculas PD-1, PDL-1 ou CTLA-4). Esta estratexia está a permitir a curación de moitos pacientes con diversos tipos de cancro, o que levou aos doutores James Allison e Tasuku Honjo a ser recoñecidos co premio Nobel en 2018.
Inmunoterapia CAR-T
A inmunoterapia que emprega células foi a última en chegar. En 2017 aprobouse pola axencia estadounidense de Administración de Alimentos e Medicamentos (FDA) a primeira terapia CAR-T (do inglés, chimeric antigen receptor-T cells) para leucemia linfoblástica aguda. Empregaba linfocitos T do propio paciente que, unha vez modificados xeneticamente, podían eliminar de forma moi eficaz ás células B tumorais.
Actualmente hai seis produtos comercializados con inmunoterapia CAR-T, e algúns máis desenvolvidos por grupos hospitalarios públicos, que serven para tratar tumores hematolóxicos.
Tamén existen ensaios clínicos con CAR-T específicos para outras moléculas que poidan ser empregados fronte a tumores sólidos (melanoma, gástrico, páncreas, mama, glioblastoma, etc), enfermidades autoinmunitarias, enfermidades infecciosas e mesmo para a eliminación de células envellecidas ou senescentes.
E que pasou coa terapia TIL? Aínda que parecía que quedara relegada a un segundo plano, non foi así. Grazas ao tesón dos investigadores e ao avance da tecnoloxía no manexo das células, en febreiro de 2024 a FDA aprobou, como xa adiantabamos, a primeira inmunoterapia celular adoptativa (lifileucel) deste tipo para loitar contra o melanoma non resecable ou con metástase. E é previsible que sexa a primeira de moitas máis que chegarán nos próximos anos, tanto comerciais como desenvolvidas por grupos académicos hospitalarios.
É un dos mellores exemplos de como a investigación, ás veces tras un longo camiño, consegue lograr os seus froitos.
*Mª África González Fernández é catedrática de Inmunoloxía do Centro de Investigacións Biomédicas (CINBIO) da Universidade de Vigo.
Cláusula de divulgación: Mª África González Fernández é membro da Sociedade Española de Inmunoloxía, da Asociación Española de Vacinoloxía e Ciencia é Feminino.
Hola buenas noches ;
Mi padre , con 74 años ,le detectaron cancer de prostata con metastasis oseas , el esta con xtandy 40 mg , y un pinchazo cada 6 meses no me acuerdo el nombre pero bueno, yo no quiero que mi padre se muera , ademas dicen que duele mucho el cancer de huesos y ustedes no tendrian nada para curar la metastasis y el de la prostata ?? Por favor estamos desesperados .
Un saludo