As ondas de calor mariñas, períodos de quecemento extremo do océano que duran días ou meses, duplicaron a súa frecuencia e duración desde 1982. Estes eventos invisibles están a remodelar os ecosistemas mariños de todo o mundo. Os seus efectos xa se senten desde a Gran Barreira de Coral ata os bancos marisqueiros do noroeste de España.
Ocorren cando as temperaturas da auga do mar superan o percentil 90 dos rexistros históricos durante polo menos cinco días consecutivos. O que fai que estes eventos sexan particularmente perigosos é a súa natureza complexa: cando as temperaturas do mar aumentan, os niveis de osíxeno baixan, creando zonas mortas onde a vida mariña loita por sobrevivir.
As cifras son arrepiantes. Se as temperaturas globais aumentan 3,5 graos cara a 2100 —a nosa traxectoria actual–, estas ondas de calor poderían ser 41 veces máis frecuentes que en tempos preindustriais. Algunhas poderían persistir durante máis de 100 días, con anomalías térmicas que superarían os 2,5 graos por encima do normal.
Estragos na industria pesqueira
As consecuencias xa son visibles. A onda de calor mariña do Pacífico de 2013-2016, coñecida como The Blob, matou 100 millóns de larvas de bacallau e 4 millóns de aves mariñas.
Outra onda de calor, en 2016, branqueou o 30% dos corais da Gran Barreira de Coral nun só evento. En 2019-2020, outra causou no Pacífico unha diminución do 70% nas poboacións de cangrexo, co que afectou gravemente a industria pesqueira.
Calor unida a baixo osíxeno
Quizais o máis preocupante é a combinación mortal de calor e osíxeno escaso —hipoxia—. En 2017, un evento de baixa concentración de osíxeno no golfo de Omán creou unha zona sen vida do tamaño de Florida.
A evidencia científica mostra que, cada vez máis con máis frecuencia, as ondas de calor mariñas e os eventos de baixo osíxeno ocorren xuntos, o que amplifica os seus efectos negativos.
Mediterráneo, unha trampa de calor
Unha investigación recente revelou que entre 2015 e 2019, o Mediterráneo experimentou cinco anos consecutivos de eventos de mortalidade masiva que afectaron miles de quilómetros de costa desde a superficie ata 45 metros de profundidade.
Os datos deste estudo sinalan que as ondas de calor mariñas afectaron máis do 90% da superficie mediterránea e alcanzaron temperaturas que superaron os 26 graos. En total, 50 taxóns (grupos biolóxicos) de 8 filos diferentes foron afectados por estes eventos de mortalidade, desde corais ata esponxas e outros organismos bentónicos.
En concreto, o verán de 2022 marcou un punto de inflexión cando se rexistrou un dos eventos de mortalidade masiva máis intensos xamais documentados no Mediterráneo noroccidental. Por primeira vez, as profundidades de 25-30 metros estiveron expostas a temperaturas superiores a 25 graos, considerado un limiar potencialmente letal para moitas especies mediterráneas.
Os estuarios cambiantes de Galicia
Tamén leva anos sucedendo nas partes máis internas das rías de Galicia, o corazón da industria marisqueira de España. A ría de Arousa, epicentro do marisqueo galego, está a experimentar ondas de calor mariñas estuarinas (EMHW, polas súas siglas en inglés) que ameazan tanto o equilibrio ecolóxico como o sustento de miles de familias.
A investigación do grupo EPhysLab identificou condicións de quecemento sen precedentes en 2023. Durante este ano extremo, o océano Atlántico Norte sufriu condicións case permanentes de onda de calor mariña, afectando tamén o sistema de afloramento canario, que inclúe as costas galegas.
O estudo revelou que, fóra de febreiro, todos os meses de 2023 mostraron unha franxa distintiva de temperaturas superficiais máximas nunha grande área do océano Atlántico Norte, desde 30°W ata as rexións costeiras. As análises mostran que máis do 80% dos días foron considerados como calorosos en zonas oceánicas.
Pero o quecemento non é só resultado de temperaturas cálidas do aire. As condicións extremas foron impulsadas por anomalías térmicas oceánicas, con temperaturas superficiais que superaron 1,5 graos por encima da media en amplas rexións da área de estudo.
O custo humano
O exceso de calor afecta directamente as especies clave do marisco galego: ameixas (Ruditapes decussatus e R. philippinarum), berberechos (Cerastoderma edule) e ameixas babosas (Venerupis pullastra). Todos estes bivalvos viven enterrados en sedimentos brandos en zonas intermareais e superficiais, e o seu benestar depende de que as temperaturas se manteñan nun rango concreto.
Cando o mar se quenta máis aló da súa tolerancia, todo se complica. O seu metabolismo acelérase, o seu sistema inmune non responde, a reprodución sofre e a mortalidade aumenta. As proxeccións usando o escenario climático máis pesimista suxiren que as partes interiores e pouco profundas dos estuarios volveranse demasiado cálidas para estas especies.
Tamén afectará os humanos. Más de 7.000 persoas, na súa maioría mulleres mariscadoras, dependen do marisqueo intermareal. Se estas zonas desaparecen como áreas produtivas, moitas terán que abandonar a súa actividade tradicional. Trasladar os bancos marisqueiros a zonas máis profundas non é sinxelo: cambian as condicións, cambian as ferramentas, cambian os permisos, cambian os custos e moitas especies non sobrevivirían.
Carreira contra reloxo
As ondas de calor mariñas non só ocorren no verán. Os datos mostran que outubro, decembro e febreiro son os meses con máis días de EMHW. Estes cambios térmicos fóra de tempada alteran os ciclos reprodutivos dos bivalvos.
As especies dependen de sinais de temperatura para liberar os gametos que darán lugar ás larvas, comezando o ciclo. Se estas aparecen cando non hai suficiente alimento, non hai recrutamento para as poboacións, a produción é menor e a recuperación pode ser moi lenta.
Baseándose en proxeccións científicas recentes, as condicións térmicas deixarán de ser adecuadas para as especies de bivalvos en áreas pouco profundas e interiores entre 2040 e 2055, se non se reducen as emisións de gases de efecto invernadoiro. A curto prazo (2025-2035), aumentarán os episodios extremos, o que afectará a súa reprodución e supervivencia.
Unha xanela crítica
A mediados de século (2035-2050), moitas zonas marisqueiras actuais poderían volverse termicamente inviables. Pero non é un caso illado. A historia do marisco galego ilustra unha verdade global: as ondas de calor mariñas non son só un problema ambiental, senón unha crise socioeconómica que afecta a comunidades de todo o mundo. Desde os ostricultores do Pacífico noroeste ata os mergulladores de orella de mar de Australia, os medios de vida mariños tradicionais están baixo unha presión sen precedentes.
O océano achégase a un punto crítico. Sen intervención, as ondas de calor mariñas e a desoxixenación empuxarán aos ecosistemas máis aló dos seus límites de resistencia, causando cambios irreversibles.
A ciencia cumpriu a súa parte: identificar o problema e sinalar solucións. Agora necesitamos vontade política, recursos e compromiso. Porque isto non se trata só de mariscos ou arrecifes de coral. Trátase do futuro dos nosos océanos e de todos os que dependen deles.
Cláusula de divulgación: Antonio Figueras Huerta non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académicos citado.
