Dous casos de leishmaniose canina en Galicia no principio da década dos noventa e un estudo de seroprevalencia realizado en Valdeorras (Ourense) despuntado o 2000 puxo en dúbida a crenza aceptada de que o territorio galego era unha área libre da enfermidade. A prevalencia da infección notificada en Galicia oscila, segundo os datos rexistrados, entre o 2,5% e o 7,5%, mentres que en Ourense o abano vai do 7,5% ao 35,6%. A percepción cambiou e a leishmaniose canina pasou de ser “inexistente” a clasificarse como enfermidade hiperendémica.
Con estes antecedentes, investigadores das facultades de Veterinaria da Universidade Complutense de Madrid e da Universidade de León, xunto con profesionais dunha clínica veterinaria do Barco de Valdeorras, puxeron en marcha un estudo para coñecer a evolución da incidencia de novos casos da Leishmania infantum en cans de Valdeorras (Ourense), así como o papel xogado polas variables climáticas e a xeneralización de medidas preventivas —uso de ectoparasiticidas e vacinación— na devandita evolución. O artigo foi publicado na revista Springer Nature.
Causada por un parasito
A leishmaniose canina é unha enfermidade grave causada en España polo protozoo Leishmania infantum, e os cans son o principal reservorio deste parasito. Aínda que hai constancia dalgúns casos de transmisión horizontal e vertical, a principal causa de transmisión é a picadura dunha femia de flebótomos infectada. Estes insectos están moi presentes en zonas bioclimáticas tépedas (ao redor da liña do Ecuador), polo que se consideraba o nordés ibérico protexido polo seu clima frío e chuvioso. Porén, Ourense ten un clima supramediterráneo propio que abre as portas ao Leishmania infantum. Mais non só afecta aos cans. Estímase que cada ano se notifican entre 700.000 e un millón de novos casos de leishmaniose en humanos.
O traballo, liderado por Patricia Olmeda, é unha das avaliacións máis extensas realizadas sobre unha poboación fixa: cans con propietarios, atendidos nunha clínica veterinaria de Valdeorras, ao longo de dúas décadas, desde maio do 2003 a abril de 2023. Trátase do centro Servicios Veterinarios del Sil, do que dous dos seus profesionais, Adolfo García e Francisco Herrero, son coautores do estudo.
Malia ser unha poboación nesgada de animais enfermos, subliña Olmeda, non destorce de xeito significativo os resultados, xa que a súa prevalencia é menor que noutras poboacións, por exemplo, os cans rueiros.
Nestes 20 anos avaliáronse 2.909 cans, aos que se practicaron 3.785 probas IFAT (inmunofluorescencia indirecta) para detectar a presenza de anticorpos ou confirmar a infección nos animais. Un período no que a porcentaxe media de novos casos marcou unha gráfica descendente, non lineal. Entre maio de 2003 e abril de 2008, o dato medio era do 35,3%. Entre maio de 2018 e abril de 2023 a cifra reduciuse ata o 12,9%.
Que causa a caída da incidencia?
Os investigadores acharon, por unha banda, unha correlación entre a humidade e a aparición de novos casos, de tal maneira que a maior humidade relativa no inverno, máis casos de infección por Leishmania infantum. As medicións realizadas a longo das dúas décadas rexistraron unha diminución lineal significativa da humidade.
Pero sobre, todo foi, o uso xeneralizado de ectoparasiticidas e medidas de prevención o que afastou o risco de infección. Unha actuación na que foi fundamental o papel xogado polos veterinarios, que tomaron conciencia, e concienciaron aos donos dos animais, de que estaban fronte a unha enfermidade endémica que se podía combater.
Esta toma de conciencia traduciuse na inclusión da proba da enfermidade nos recoñecementos rutineiros de saúde, apostando por un enfoque de diagnóstico temperán e prevención no que as vacinas xogan un papel fundamental.
Tamén inflúe na evolución da infección Leishmania infentum o cambio das condicións de vida dos cans. Tradicionalmente en áreas rurais, como Valdeorras, os máis dos cans vivían ao aire libre, realizando tarefas de vixilancia, coidado do gando, caza… e estaban máis expostos aos flebótomos.
Referencia: Twenty-year evolution of Leishmania infantum infection in dogs in Valdeorras (Galicia, Northwestern Spain): implication of climatic factors and preventive measures (Publicado en Springer Nature)
