Cando as chamas avanzaban cara á vila de Bédar (Almería), o alcalde deu a orde desesperada de tocar as campás da igrexa para advertir os veciños. Pero isto non bastou. O incendio de Los Gallardos, con 13 falecidos e 7.000 hectáreas queimadas, converteuse no terceiro con máis vítimas mortais en España. A maioría, estranxeiros xubilados que residían en vivendas illadas, morreron atrapados nos seus vehículos ou fuxindo a pé por camiños sen saída, nunha zona dominada por matogueiras e topografía escarpada de difícil acceso.
As altas temperaturas e a extrema sequidade converten as matogueiras, pastos e arbustos nun combustible altamente inflamable. Isto, combinado cunha topografía complexa que acelera a velocidade do incendio e faino avanzar en direccións impredicibles, supón un enorme desafío para a extinción.
Aínda que a lexislación andaluza (Decreto 371/2010) esixe plans locais de emerxencia por incendios forestais en zona de perigo, e plans de autoprotección para edificacións illadas e urbanizacións, existe un problema xeneralizado de cumprimento e implementación.
Redefinición do problema dos incendios
O desastre en Los Gallardos evidencia que este problema só empeorará sen unha intervención enérxica e adecuada que supere o paradigma dominante actual, baseado na extinción e na resistencia.
Onde, cando e como se producen os incendios está a cambiar: aumentan os incendios altamente destrutivos, expándense as vivendas na interface urbano-forestal, o que expón máis fogares ao lume e, sobre todo, medra o risco en zonas de matogueiras e pastos, paisaxes que non asociamos co risco de incendio, afectando comunidades que descoñecen como comportarse ante un risco ao que non estiveron expostas con frecuencia. É urxente redefinir a xestión deste risco.
Mellorando a resiliencia fronte aos incendios
Unha resposta política reactiva (responder cando o desastre xa ocorreu) é insuficiente e insostible. É necesario avanzar cara a estratexias baseadas na preparación, mitigación e adaptación, entre as que se destacan:
Xestionar a vulnerabilidade social
Os incendios expoñen vulnerabilidades sociais preexistentes que afectan a capacidade de anticipar, enfrontar, resistir e recuperarse dos seus impactos. En zonas de alto risco, a poboación pode ser de idade avanzada, residir soa en vivendas illadas, ter limitacións financeiras, ou descoñecemento do territorio.
Os incendios supoñen tamén un risco para as economías locais, pola vulnerabilidade das empresas, incluídas as de servizos públicos e infraestruturas, debido á inflamabilidade das súas instalacións, a súa localización ou interrupcións nas cadeas de subministración, servizos básicos ou mobilidade dos seus empregados.
Requírese unha planificación específica que identifique e actúe sobre todas estas vulnerabilidades.
Adoptar solucións baseadas na natureza
As solucións baseadas na natureza aínda non se integraron plenamente na xestión do risco de incendios, a pesar de ser recoñecidas como fundamentais ante outro tipo de riscos, como mellorar a adaptación das comunidades ao cambio climático ou en políticas de restauración da natureza.
O pastoreo controlado, a creación de hábitats menos inflamables, os cortalumes verdes e a restauración de redes hídricas para aumentar a humidade ambiental e crear zonas que freen o avance do incendio son algunhas destas solucións, que ademais xeran múltiples co-beneficios para a poboación e a economía local.
Elaborar e actualizar plans de emerxencia, autoprotección e formación cidadá
Os concellos deben elaborar plans de emerxencia accesibles á poboación. As vivendas illadas e urbanizacións deben contar cos seus propios plans de forma coordinada. É necesario dispoñer de hidrantes e puntos de auga, garantir sistemas de aviso accesibles e vías de acceso e evacuación, con protocolos para persoas vulnerables.
Pero os plans non bastan sen formación. Son necesarios programas continuados, adaptados a cada comunidade, que capaciten a poboación no mantemento seguro das súas vivendas e os seus arredores, no coñecemento de puntos de encontro e zonas de refuxio, e que lles ensinen a diferenciar entre confinamento e evacuación. Os simulacros son esenciais: evacuar non é fuxir; a emerxencia debe estar planificada e adestrada.
Fomentar a cohesión e a acción colectiva
A redución do risco é máis efectiva cando é impulsada desde a comunidade, o que incrementa a resiliencia colectiva. Requírese unha colaboración eficaz entre administracións, organizacións comunitarias, sector privado e cidadanía.
A participación activa da poboación no deseño dos plans de emerxencia fortalece a credibilidade e lexitimidade das estratexias de preparación, mellora a capacidade de resposta ante o incendio e xera confianza e sentido da responsabilidade compartida á prevención.
Fomentar unha gobernanza integrada e coordinada
A xestión do risco de incendio non pode ser responsabilidade exclusiva dos servizos forestais ou de extinción; necesita un sistema integrado. Todas as axencias con capacidade de actuación no territorio deben considerar o risco de incendio nas súas decisións.
Isto inclúe evitar novas construcións e establecer normativas de construción específicas en zonas de alto risco, crear franxas de transición entre usos e promover aqueles que contribúan a manter paisaxes máis resilientes ao lume.
Cambiar os incentivos de xestión de risco
É imprescindible utilizar instrumentos económicos e coñecementos sobre o comportamento (como os nudges ou intervencións para fomentar determinadas decisións nos individuos) para que as accións de autoprotección e xestión do territorio sexan as opcións máis doadas e gratificantes.
Os pagos por servizos ecosistémicos que incentivan prácticas de xestión do solo orientadas á redución do risco de incendios son un exemplo. O rol dos seguros ante riscos naturais e climáticos está a evolucionar co deseño de instrumentos baseados nun modelo proactivo que incentiva comportamentos individuais e colectivos de redución do risco.
Mellorar os sistemas de monitorización e alerta temperá
A información actualizada sobre a evolución do lume é esencial. Sistemas de monitorización en tempo real, sensores, imaxes satelitais, modelos preditivos do comportamento do lume e aplicacións de alerta con información de detalle poden mellorar a capacidade de resposta e permitir evacuacións máis seguras. A integración destas ferramentas nos plans de xestión locais é un investimento necesario.
Fomentar o investimento público e privado en preparación a longo prazo
Investir en prevención e preparación é economicamente rendible. As crecentes esixencias, tanto normativas como voluntarias, de divulgación por parte do sector privado sobre riscos e dependencias relacionados coa natureza están a xerar unha nova demanda de produtos de investimento (créditos de carbono ou de biodiversidade, bancos de hábitats, bonos de impacto ambiental, etc.). É necesario canalizar este crecente investimento privado cara a medidas que reforcen a resiliencia da poboación e o territorio aos incendios, complementando o investimento público.
O incendio de Los Gallardos lémbranos que necesitamos un cambio profundo na forma en que entendemos e xestionamos o risco de incendio. Un investimento en preparación e planificación coordinada entre administracións, sector privado e cidadanía pode resultar decisiva para que, se as campás volven tocar, a poboación estea preparada para responder.
Cláusula de divulgación: As persoas asinantes non son asalariadas, nin consultoras, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio do artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado anteriormente.
