Fixáronse algunha vez nos reflexos de graxa arco da vella que flotan sobre a auga nas praias e as piscinas? É o protector solar, que se desprende da nosa pel e queda na superficie. A imaxe é bonita e, á vez, un pouco incómoda. Desde hai uns anos, alimenta un titular que reaparece cada verán: “A crema solar está a matar os corais”. Pero que evidencias ten a ciencia sobre iso?
O que de verdade sabemos agora
A oxibenzona é o filtro ultravioleta máis estudado. Chegou a estar na maioría das cremas, aínda que hoxe, tras a presión regulatoria, apenas queda nunha de cada dez. Durante anos, os experimentos mostraron que este composto branqueaba corais no laboratorio, pero ninguén sabía por que. Iso importa: sen coñecer o mecanismo, non se pode deseñar unha alternativa segura, e é doado que a sospeita se converta en dogma.
En maio de 2022, un equipo da Universidade de Stanford resolveuno e publicou o resultado en Science. A oxibenzona absorbe a radiación ultravioleta e disipa a enerxía en forma de calor, que é precisamente o que queremos que faga na nosa pel. O problema é que, cando entra nas células dunha anemone ou dun coral, o animal a metaboliza: engánchalle unha molécula de azucre e transfórmaa nun composto que é inofensivo na escuridade e fototóxico baixo a luz solar.
E aquí chega o detalle que o cambia todo. As algas simbióticas que viven dentro do coral —as mesmas que lle dan cor e das que se alimenta— secuestran ese tóxico e protexen o animal. Cando o coral perde esas algas, é dicir, branquéase polo aumento das temperaturas, queda sen ese escudo. Nos experimentos, as anemones branqueadas morrían unhas cinco veces máis rápido que as sas.
Así, o protector solar é especialmente daniño xusto para os corais que o quecemento xa debilitou.
A parte que os titulares se saltan
Circulan datos espectaculares: 20.000 toneladas de crema ao ano só no Mediterráneo norte. Pero hai unha trampa de escala.
As concentracións de filtros UV que se miden de verdade na auga do mar están, na maioría dos casos, na orde de nanogramos por litro. Boa parte dos estudos de laboratorio que demostran toxicidade usan concentracións de microgramos ou, mesmo, de miligramos por litro: entre dez e mil veces máis altas que as que un coral atopa realmente no océano. Non é un detalle menor: é a diferenza entre “tóxico” e “tóxico nas condicións que importan”.
Por iso, cando se ordenan as ameazas reais aos arrecifes, os filtros solares aparecen moi abaixo da lista. Arriba están, sen discusión, o quecemento da auga, a contaminación por nutrientes de augas residuais e fertilizantes, e a sobrepesca. Un arrecife non se salva cambiando de crema. Quen diga o contrario está a vendernos algo —normalmente, outra crema—.
Entón, é un problema ou non?
Por tanto, si falamos dun problema, pero un local e acoutado, non unha apocalipse global. A toxicidade é real e xa está ben caracterizada; o que non é real é a película de que a humanidade “unta” os océanos ata matalos. O risco concéntrase onde coinciden tres cousas: auga pouco profunda, moitísima xente e pouca renovación. Un cenote pechado en Iucatán, unha cala abarrotada, a lagoa simple dun arrecife en tempada alta. Aí as concentracións si poden dispararse —por exemplo, en praias turísticas de Gran Canaria medíronse niveis que supoñen un risco ambiental apreciable—. Ademais, nestes lugares é onde, a miúdo, hai corais que xa estaban ao límite pola calor. É o peor cóctel posible.
En sitios así, prohibir certos filtros ten sentido. Hawai vetou a oxibenzona e o octinoxato, e Palau, Bonaire ou algúns cenotes mexicanos foron máis lonxe. Pola súa banda, a Unión Europea incluíu en 2022 a oxibenzona, o octocrileno e a avobenzona na súa lista de vixilancia de augas superficiais. Son medidas modestas —un político local non pode lexislar o clima, pero si pode lexislar o que entra na auga da súa praia— e non está mal recoñecelas polo que son: a panca pequena que si está ao seu alcance.
A trampa do “reef-safe”
Aquí é onde convén desconfiar da mercadotecnia. A etiqueta “reef-safe” (ou “respectuoso cos arrecifes”) non ten unha definición legal. Ninguén a regula. Moitos produtos que a locen limitáronse a quitar a oxibenzona e seguen usando outros filtros orgánicos apenas estudados.
E os protectores soares minerais, eses que prometen ser a alternativa natural? Coidado tamén. A axencia estadounidense de medicamentos (FDA) só recoñece como seguros e eficaces o óxido de zinc e o dióxido de titanio —pero iso se refire á seguridade para a nosa pel, non para o coral, que é outra cuestión—.
Sobre o coral, os datos son incómodos: as nanopartículas de óxido de zinc provocan un branqueamento rápido dos corais tropicais e o nanodióxido de titanio sen recubrir pode expulsar as algas simbióticas. Agora ben, sexamos coherentes: eses experimentos usaron 6,3 miligramos por litro, unhas catro mil veces máis que o que se mide no mar.
A conclusión honesta non é que o zinc arrase os arrecifes, senón algo máis modesto e máis útil: “mineral” non é sinónimo de “inocuo” e a etiqueta “natural” non está avalada por evidencia en organismos mariños. Os propios autores do traballo en Science dino sen reviravoltas: non está nada claro que os filtros solares metálicos sexan máis seguros para os arrecifes que os orgánicos.
Que meter na mochila da praia
Non vou dicirlles que deixen de usar protector solar. O cancro de pel non é un titular esaxerado: é real, frecuente e prevenible. Renunciar ao filtro UV para salvar un arrecife a mil quilómetros sería un pésimo negocio biolóxico.
O sensato é máis aburrido e máis eficaz: cubrirse con roupa e buscar a sombra, reservar a crema para as zonas expostas máis pequenas, evitar a oxibenzona, o octinoxato e o octocrileno cando vaian bañarse en augas pechadas e con corais, e sobre todo— ler os ingredientes na parte de atrás no canto de fiarse do reclamo da parte de diante do envase.
E manter a proporción. Se de verdade lle preocupan os arrecifes, o que leva na mochila de praia é a última das súas decisións importantes. A primeira, con enorme diferenza, é canto carbono emitimos entre todos.
Cláusula de divulgación: Antonio Figueras Huerta non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
