A finais de xullo, produciuse unha entrada masiva de inmigrantes en Ceuta, estimada en decenas de miles de persoas. Aínda que nos seguintes días se produciu o retorno da maior parte delas, varios miles de persoas migrantes permanecen aglomeradas en rúas, praias ou asentamentos improvisados, sen acceso estable a auga potable, saneamento ou alimentos seguros. Sanidade confirmou casos illados de tuberculoses, sarna, gastroenterites e impétigo entre esta poboación, e chegouse mesmo a pedir o seu confinamento.
Con todo, a evidencia científica presenta unha historia distinta: o problema non é que as persoas migrantes traian enfermidades, senón que as condicións nas que se vén obrigadas a malvivir aquí expóñenas a elas. Isto preséntase en forma de dobre estigma: por unha banda, o asociado ao feito de ser unha persoa migrada, o que, en moitas ocasións, se asocia con delincuencia, inseguridade ou medo; por outro, verse sinaladas como fonte de contaxio para a poboación residente, mentres son elas quen sofre as principais consecuencias sanitarias da crise. Así, as persoas en situación de maior vulnerabilidade, que son aquelas forzadas a migrar deixando os seus lugares de orixe, pasan a ser culpadas.
A asociación entre migración e enfermidade
A asociación entre migración e enfermidade non é nova, pero non se sostén cos datos existentes. As persoas que chegan a Ceuta son, na súa maioría, mozas e sas, e presentan mellor estado de saúde que a poboación autóctona e, por tanto, un menor uso dos servizos sanitarios. É certo que as persoas migrantes poden presentar problemas de saúde á súa chegada, principalmente deshidratación, malnutrición, existencia de feridas ou, con frecuencia, problemas de saúde mental, como a tensión postraumática, pero ningún destes problemas é transmisible.
O risco real está nas condicións materiais nas que se atopan despois: a aglomeración prolongada, a falta de saneamento e de auga potable, ou a ausencia dun lugar digno onde durmir, son os principais factores que facilitan a aparición de infeccións cutáneas, gastrointestinais e respiratorias. Estas enfermidades afectan, sobre todo, a quen as padece, seguidas, en moita menor medida, do persoal sanitario e humanitario en contacto estreito e prolongado con estas persoas. En canto a algunhas enfermidades transmisibles que acapararon os titulares nos últimos días (a aparición de casos de sarna e tuberculoses), trátase de enfermidades que requiren contactos estreitos e prolongados, e para as que existen tratamentos efectivos, razóns que non xustifican o confinamento poboacional. Ademais, son enfermidades de carácter universal, e cuxa prevalencia se atopa en aumento, e non pola migración.
O estigma sufrido ten, ademais, consecuencias. Describiuse que a estigmatización da poboación migrante desincentiva a procura de atención sanitaria, atrasa o diagnóstico e dificulta a prevención. Isto é especialmente grave nunha poboación que xa se enfronta a barreiras de acceso ao sistema sanitario pola súa situación administrativa e o descoñecemento do idioma. As consecuencias son maiores, ademais, naquelas persoas en situación de especial vulnerabilidade, como son os e as menores (especialmente nenas, que se enfrontan a situacións de violencia sexual e trata, tanto durante o seu traxecto migratorio, como unha vez asentadas) e mulleres embarazadas, cuxos calendarios vacinais e controis prenatais adoitan quedar interrompidos. Por tanto, asociar migración con enfermidade non só non é correcto, senón contraproducente para a saúde de toda a poboación.
Método científico, pensamento crítico e transparencia
Fronte ao medo, a saúde pública achega tres elementos clave: método científico, pensamento crítico e transparencia. O método científico concrétase na vixilancia epidemiolóxica, que permite a confirmación de casos e o estudo de contactos, xunto co rexistro de datos precisos (cantos casos, de que enfermidade, en que contexto), en liña cos sistemas de vixilancia europeos.
O pensamento crítico contextualiza os datos coa evidencia existente, o que permite valorar o risco real en lugar de reaccionar a percepcións infundadas. Esta capacidade resulta especialmente relevante nun contexto marcado pola desinformación, xa que os contos están deseñados para maximizar a súa credibilidade e difusión. A evidencia mostra que os contos non só se propagan máis rápido que as informacións veraces, senón que ademais aproveitan mecanismos psicolóxicos especialmente eficaces para captar a atención e fomentar a súa difusión, como a novidade, a sorpresa ou a activación emocional.
Para rematar, a transparencia é a comunicación clara e veraz desta información, como forma de contrarrestar os contos. Acudir a fontes fiables, a profesionais sanitarios expertos na materia e a xornalistas especializados nestas áreas é fundamental.
Na situación actual, a mellor medida é garantir, canto antes, auga potable, saneamento, alimentos seguros e un lugar digno onde durmir, alén de acceso a atención sanitaria e á actualización do calendario vacinal á poboación migrante que segue en Ceuta. Non é a condición de migrante o que enferma, senón a falta de condicións dignas para vivir. Aclarar esta realidade con datos, resolvela cos recursos apropiados e comunicar sen alimentar o estigma é o que mellor podemos facer tanto para a saúde da poboación migrante como para a de toda a cidadanía.
Esta tribuna foi publicada por SMC España.
