Cada verán, os incendios forestais repítense na paisaxe española e protagonizan as noticias. Están sendo días especialmente dramáticos, con lumes devastadores en Galicia, Tarifa, Zamora, Madrid e As Medulas, espazo natural que quedou totalmente arrasado.
Aínda que as cifras de destrución varían drasticamente —desde as máis de 310.000 hectáreas queimadas en 2022 ata as aproximadamente 48.000 hectáreas de 2024—, o seu rastro de destrución na biodiversidade e as comunidades rurais permanece. É un bo momento para lembrar que, tamén co lume, a mellor estratexia é a prevención.
O triángulo do lume
Para evitalo, primeiro hai que entender como comeza un incendio. A clave está nun concepto fundamental, o “triángulo do lume”, composto por tres elementos: calor, osíxeno e combustible. Se eliminamos calquera deles, o lume apágase.
A calor é o detonante, o “chisqueiro” que acende a chama, en forma de raio, unha faísca accidental ou unha neglixencia. En España, máis do 90% dos incendios teñen causas humanas. O osíxeno, presente no aire, alimenta a chama. Por iso cando se cobre unha candea cun vaso e se lle quita este elemento, apágase.
Finalmente, está o combustible. Nunha grella, o carbón por si só non arde; necesita un material que prenda con facilidade para alimentar a chama. O mesmo pasa no monte, onde a vexetación do sotobosque —herbas secas, arbustos e ramas caídas— actúa como ese papel ou esas achas: é o material que prende con máis facilidade e permite que o lume se propague ás árbores.
O abandono rural: un combustible silencioso
Coa calor e o osíxeno fóra do noso control directo, a única vía realista para a prevención é a xestión do terceiro compoñente: o combustible. E o principal responsable da súa perigosa acumulación é un problema silenciado: o abandono rural. Moitas zonas do interior de España deixaron de cultivarse ou pastorearse. Como resultado, o monte énchese de vexetación que actúa como combustible natural.
Apagar o lume constitúe a solución última e, por tanto, sempre é xa demasiado tarde. A clave, por tanto, non é só combater as chamas, senón apostar por unha xestión activa da paisaxe, que nos permita controlar ese combustible vexetal. Non se trata de eliminar a vexetación, senón de xestionala con intelixencia.
Un bosque “limpo” non é un bosque sen vexetación, senón un ecosistema san e resiliente que acolle refuxios de biodiversidade e mantén hábitats esenciais.
Como brindar valor ao bosque
A clave está en xerar unha economía rural baseada no uso do monte. Aínda que estas tarefas xeran emprego na España baleirada, tamén custan diñeiro. Por iso, é fundamental brindar valor ao bosque. Para que o monte perdure, é necesario crear unha economía sostible ao redor de produtos e servizos como a gandería extensiva, a silvicultura, a agricultura mixta, o turismo e outros produtos non madeirables.
Proxectos como PRISMA, BIOVALOR ou Bio+Málaga están a explorar como converter esta xestión activa en emprego e oportunidades para zonas rurais. Trátase de reimaxinar os nosos montes non só como espazos naturais, senón como motores de desenvolvemento local.
Tecnoloxía para previr, non só apagar
A tecnoloxía pode xogar un papel importante no desenvolvemento da economía rural. En Navarra, os servizos de emerxencia desenvolveron un sistema de información xeográfica que permite cartografar zonas de risco, visualizar accesos e coordinar respostas en tempo real.
Este sistema, cuxo valor reside na prevención, permite saber con precisión onde se acumula combustible vexetal, que camiños están inactivos ou que áreas requiren atención prioritaria. Así, a xestión do monte pode basearse en datos e evidencias, permitindo investir os recursos onde máis se necesitan, e ser máis eficiente e precisa.
Economía circular e prevención: unha mesma loita
O vello dito forestal é moi certo: os incendios non se apagan no verán, senón no inverno. Previr lumes implica repensar o uso dos nosos recursos forestais. Un monte ben xestionado, que alimenta unha economía circular ao redor dos seus produtos e servizos, é un monte máis seguro.
Mentres que darlle valor ao bosque reduce as ameazas que se cernen sobre el, coidar os montes tradúcese en dinamizar a economía rural e devolver vida ás aldeas.
A oportunidade dun futuro máis próspero e resiliente está nos nosos bosques. Porque un monte xestionado é máis útil, máis biodiverso e máis vivo. E, por suposto, reduce o perigo de incendios.
*José Manuel Cabrero é catedrático de Estruturas Arquitectónicas e Construción con Madeira na Cátedra Madera Onesta da Universidade de Navarra. César Martín-Gómez é catedrático en instalacións e sistemas enerxéticos en arquitectura e urbanismo da Universidade de Navarra. Rayder Willian Leonardo Laura é científico investigador na Universidade de Navarra
Cláusula de divulgación:
- José Manuel Cabrero recibe fondos do Ministerio de Ciencia e Innovación, do Fondo Europeo de Desenvolvemento Rexional e da Fundación Biodiversidade do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico (MITECO) no marco do Plan de Recuperación, Transformación e Resiliencia (PRTR) financiado pola Unión Europea – NextGenerationEU, e da empresa Onesta.
- César Martín-Gómez recibe fondos da Cátedra Fundación Saltoki. Membro da Asociación Técnica Española de Climatización e Refrixeración (ATECYR).
- Rayder Willian Leonardo Laura recibe fondos da Fundación Biodiversidade do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico (MITECO) no marco do Plan de Recuperación, Transformación e Resiliencia (PRTR) financiado pola Unión Europea – NextGenerationEU.
