O curso que a pandemia tivo sobre as persoas maiores definiuna como unha emerxencia xeriátrica en distintos países, tamén en España. Os maiores son un grupo de alto risco, non pola súa idade cronolóxica senón pola súa idade biolóxica.
O director rexional da OMS para Europa pediu aos países europeos que apoien e protexan ás persoas maiores. As súas palabras son claras: deben recibir tratamento á enfermidade, pero tamén son axentes e deben estar presentes nas respostas á crise e as decisións sobre a nova normalidade. Ambas, a cronolóxica e a biolóxica, deben ser consideradas para a humanización da atención sanitaria e social.
A sociedade do envellecemento
Pero se a prevalencia do virus a nivel sanitario é evidente, non menos evidente foi o impacto a nivel de ética e cidadanía. Puidemos ver que conservar as dimensións humanas, desde o particular e integrada na experiencia de vida, foi unha formulación case inabordable.
Traballar o sociosanitario desde a atención humanizada foi unha dificultade pola prevalencia, pero desde unha protección mal enfocada expuxéronse respostas deixadas ao azar ou decididas per se, que afectou á decisión, ao exercicio da liberdade e a unha protección con enfoque de cidadanía, deixándolles nunha privación feroz por ser maiores.
As restricións á relación social incrementaron o problema preexistente de soidade. Obviamos que son cidadáns adultos maiores de pleno dereito. As imaxes estereotipadas e negativas da nosa sociedade idadista seguen influíndo, sen concibir o envellecemento como unha oportunidade que ten que ver coa vida.
Os profesionais e o saber facer social
Como poderiamos facer unha formulación que nos sirva para deixar de arrebatar a decisión ás persoas maiores, xustificando a protección? Poderiamos afirmar que agora isto viuse exacerbado pola pandemia.
Non hai dúbida de que aqueles que traballamos con persoas maiores estamos axiolóxicamente influenciados por valores, contextos e procedementos para a súa ordenación sectorial. A emerxencia sanitaria esborralla de maneira evidente o disposto e deixa ver de maneira esperpéntica, pola acción rápida de protexer, que sabemos e que sopesamos na sociedade que proxectamos.
É preciso achegar responsabilidade ao posicionamento que tomamos os profesionais. Situar o valor da vellez inflúe na clave organizativa das nosas actuacións profesionais, que hai que cuestionar co obxectivo de defender unha etapa vital con todas as garantías para a protección axeitada. Trátase de xerar un tempo socio sanitario axustado ás necesidades biopsicosociais e definidas coa persoa maior.
Falar de persoas maiores esixe afirmar que todas as persoas maiores non son vulnerables. Non é o feito de ser vulnerable o que imprime carácter ás persoas maiores. Por tanto, informadas como suxeitos de dereitos, tomarán decisións sobre como vivir o cotián en pandemia, facendo así o benestar tanxible a cada vivencia, sen supeditar a capacidade de decidir á de facer.
Cabe preguntarse se os valores que aplicamos na nosa práctica diaria os captamos de maneira razoada ou sensitiva, e que tipo de racionalidade intervén na elección e en darlle orde á mesma. Só se introducimos diagnosticar desde os valores do outro lograremos unha atención ética e humanizada.
O tempo na vida dos maiores
Como analizamos a vulnerabilidade en tempos de Covid-19 e o cambio categórico de paradigma, contendo o tempo? Abordar a vulnerabilidade coas persoas maiores implica desvincular a este sector dun protocolo clasificatorio que actúe afastándoas das contornas desexadas e elixidas, da perda do control sobre as súas propias vidas e da capacidade de decidir como queren vivir.
O tempo na vida e na da persoa maior é a conexión do movemento entre o antes e o despois. Sen esta perspectiva non saberemos ver o continuum na vida e a necesaria toma de decisión. As situacións difíciles desembocan nun reordenamento axiolóxico.
Se a persoa maior non dirixe a súa toma de decisión, nin xestiona o mundo no que vive, esta vai quedar relegada a un continuo encontro co necesario que vai incidir sobre o seu benestar integral e a súa participación na súa vida, coa confirmación da profecía da vulnerabilidade e a dependencia continua.
Entre os retos que temos por diante está revisar o modelo de atención das persoas maiores, que se viu impugnado pola crise sanitaria. Un modelo que ha de xerar un cambio de concepción social diante da oportunidade de vivir o que debería ser o “ envelle-Ser”.
* Rosa Gómez Trenado é profesora de Traballo Social na Universidad Complutense de Madrid.
Cláusula de divulgación: a autora non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declara carecer de vínculos relevantes alén do cargo académico citado.
