Cada verán, coa chegada das altas temperaturas, publícanse distintas cifras sobre as mortes asociadas á calor… e non sempre coinciden. Unhas falan de “golpes de calor”; outras, de “mortes atribuíbles á calor”. Pero a que se deben esas diferenzas?
A resposta breve é que non todas as cifras miden o mesmo. En moitos casos, trátase de estimacións, xa que a calor non sempre aparece como causa inmediata do falecemento. Comprender como se estima a mortalidade atribuíble á calor é, por tanto, fundamental para interpretar correctamente estas cifras.
O golpe de calor é só a punta do iceberg
O golpe de calor prodúcese cando a temperatura corporal aumenta de forma extrema, xeralmente por encima de 40 graos, porque o organismo deixa de regular adecuadamente a calor. Pode provocar confusión, convulsións, coma e fallo multiorgánico.
Con todo, as mortes certificadas como golpe de calor representan só unha pequena parte da mortalidade causada polas altas temperaturas. Nun estudo internacional con datos de 34 países, mostramos que estas defuncións supoñen ao redor do 1% do total de mortes atribuíbles á calor na maioría dos países europeos, incluída España. No Xapón, onde existe unha maior concienciación social e unha vixilancia máis estandarizada, a proporción alcanza ata o 54% durante os episodios de calor máis extremos.
Esta proporción é baixa porque a calor rara vez aparece como causa directa de morte. Con maior frecuencia, desencadea ou agrava enfermidades preexistentes e aumenta o risco de falecer por causas cardiovasculares, cerebrovasculares, respiratorias e renais. Nestes casos, o certificado rexistra a enfermidade que causou o falecemento, sen identificar necesariamente a contribución da temperatura.
Como estimamos as mortes por calor?
Para coñecer o impacto real da calor non basta con contar os golpes de calor. É necesario estimar cantas mortes adicionais se producen cando aumenta a temperatura.
O primeiro paso consiste en analizar, para cada cidade, varios anos de datos diarios de temperatura e mortalidade. Con eles estímase unha curva de exposición-resposta que describe como cambia o risco de morrer coa temperatura. Esta relación adoita ter forma de U ou de J. O seu punto máis baixo corresponde á temperatura de mínima mortalidade (TMM), é dicir, aquela na que o risco é menor.
A continuación, compárase o risco relativo (RR) observado a unha temperatura determinada co correspondente á temperatura de mínima mortalidade. Na figura de exemplo, unha temperatura de 30 graos asóciase cun risco relativo de 1,5 en comparación con 20 graos. Isto significa que, a 30 graos, o risco de morrer é un 50% maior que a 20 graos.
A partir deste risco, calcúlase a fracción atribuíble (FA), que indica que proporción das mortes observadas a 30 graos se debe á calor, e o número correspondente de mortes atribuíbles (NA). No exemplo, das 75 mortes esperadas a 30 graos, 50 produciríanse igualmente á temperatura de mínima mortalidade e os 25 restantes corresponden ao exceso asociado á calor.
Este procedemento repítese para cada día do período estudado. O resultado non é unha cifra exacta, senón unha estimación acompañada dunha marxe de incerteza, que expresa de forma transparente o que os datos permiten coñecer.
Que causas de morte están máis relacionadas coa calor?
A mesma metodoloxía pode utilizarse para estimar a mortalidade atribuíble por causas específicas. Nun estudo recente en España con datos oficiais de mortalidade do Instituto Nacional de Estatística correspondentes ao período 1999-2018, observamos que as enfermidades circulatorias e respiratorias concentraban a maior parte das mortes atribuíbles á calor. Tamén atopamos unha contribución relevante dos trastornos mentais e as enfermidades do sistema nervioso.
Os datos oficiais de mortalidade permiten analizar que enfermidades se ven máis afectadas, pero adoitan publicarse con máis dun ano de atraso, o que impide avaliar de inmediato o impacto dun episodio de calor.
As altas temperaturas non afectan igual en todas partes
A temperatura a partir da cal aumenta a mortalidade non é igual en todos os lugares. Cada cidade ten a súa propia temperatura de mínima mortalidade, determinada en parte polo clima local e pola adaptación da poboación.
Nun estudo internacional con datos de 43 países, atopamos que esta temperatura oscilaba, en media, entre 13 graos nas zonas alpinas e 26,5 graos nas tropicais. Ademais, por cada grao de aumento da temperatura media anual dunha cidade, a temperatura de mínima mortalidade aumentaba 0,8 graos.
Isto indica que as poboacións se adaptan parcialmente ao seu clima. Por iso, unha mesma temperatura pode supoñer un risco nunha cidade e non noutra.
A calor moderada tamén mata
O impacto non se limita aos días máis extremos. O risco empeza a aumentar en canto se supera a temperatura de mínima mortalidade. Por iso, unha parte importante das mortes acumúlase durante numerosos días moderadamente calorosos.
Durante o verán de 2025, o máis cálido rexistrado ata o de agora segundo a Axencia Estatal de Meteoroloxía (AEMET), estimáronse 10.831 mortes atribuíbles á calor moderada —definida como as temperaturas comprendidas entre a temperatura de mínima mortalidade e o 5% das temperaturas máis altas— e 4.880 á calor extrema, correspondente a ese 5% de temperaturas máis altas.
En conxunto, estes datos mostran que a acumulación de moitos días moderadamente calorosos pode producir unha carga maior que a dos episodios extremos.
Cara á alerta temperá
España conta cun sistema de monitorización de mortalidade diaria coordinado polo Instituto de Saúde Carlos III. Os seus datos están dispoñibles con rapidez, aínda que recollen a mortalidade por todas as causas e non permiten identificar de inmediato as enfermidades responsables.
Combinando estes datos coas temperaturas rexistradas por AEMET, a aplicación MACE monitoriza desde 2023, case en tempo real e por provincias, a mortalidade atribuíble á calor no verán España. En Europa, iniciativas como Forecaster.health utilizan previsións meteorolóxicas para anticipar o impacto sanitario por rexións e grupos de poboación.
Estas ferramentas permiten seguir e prever a carga de mortalidade con varios días de antelación. Con todo, a súa integración xeneralizada nos sistemas oficiais de alerta segue sendo unha materia pendente.
A calor constitúe xa un dos principais riscos ambientais para a saúde. Comprender como se calculan e que representan as cifras de mortalidade atribuíble é esencial para valorar o seu impacto real e mellorar a prevención nun contexto de cambio climático, con veráns cada vez máis calorosos.
Cláusula de divulgación:
- Dominic Royé está financiado polo programa Ramón y Cajal /RYC2023-042824-l) e a GAIN-Xunta de Galicia.
- Aurelio Tobías non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
