Nos últimos meses, producíronse varios terremotos de gran magnitude en distintas zonas do mundo. O 24 de xuño, dous grandes sismos, de magnitudes 7.2 e 7.5, sacudiron Venezuela con apenas uns segundos de diferenza. A finais de xullo, un terremoto de magnitude 7.1 golpeou o sur do Xapón. O 10 de agosto, outro de magnitude 7.4 rexistrouse en Colombia. Apenas cinco días despois, un sismo de magnitude 7.7 sacudiu a illa de Flores, en Indonesia. Pouco despois, a terra volveu tremer, esta vez en Granada (España), aínda que por un terremoto de magnitude 4.8, moi inferior á dos anteriores. O 18 de agosto, tres novos sismos de magnitudes 4.8, 4.2 e 4.0 afectaron novamente a rexión andaluza.
Ante unha sucesión así, é doado pensar que algo está a ocorrer a escala planetaria. Estamos a atravesar unha época de maior actividade sísmica?
A resposta curta é que non temos evidencias de que a Terra atravese unha fase de maior actividade tectónica global. O feito de que varios terremotos grandes coincidan en poucas semanas pode resultar rechamante, pero a proximidade temporal non implica que estean fisicamente relacionados.
O movemento das placas tectónicas e os sismos
A superficie terrestre está fragmentada en placas tectónicas que se desprazan continuamente, normalmente a velocidades duns poucos centímetros ao ano. Nos seus bordos acumúlanse esforzos durante anos, décadas ou séculos ata que se supera o límite de resistencia das rocas e prodúcese unha ruptura brusca que xera a sacudida sísmica, é dicir, o terremoto.
Pero este proceso non está sincronizado a escala planetaria. Unha falla nos Andes, outra no Caribe e outra no sur da península ibérica responden a contextos tectónicos ben diferentes. Non coñecemos ningún mecanismo capaz de acelerar simultaneamente o movemento das placas tectónicas a escala planetaria e desencadear, en cuestión de semanas, unha onda mundial de grandes terremotos.
Entón, por que ás veces parecen concentrarse temporalmente? Isto é fundamentalmente unha cuestión de azar. Pensemos no lanzamento dunha moeda. Aínda que a probabilidade de obter cara sexa a mesma que de obter cruz, podemos obter varias caras seguidas. Iso non significa que a moeda cambiase.
Cos terremotos ocorre algo parecido. Pode haber períodos con varios grandes eventos e outros relativamente tranquilos sen que cambiase a taxa de actividade sísmica global. De feito, as análises estatísticas do catálogo mundial de terremotos de magnitude 7 ou superior mostran que as aparentes agrupacións globais poden explicarse pola variabilidade aleatoria, xunto coas secuencias locais de réplicas.
Pero algúns terremotos si están relacionados
A situación cambia cando reducimos a escala. Despois dun gran terremoto é habitual que se produzan numerosos sismos de menor magnitude na mesma rexión: son as réplicas. A ruptura principal modifica os esforzos das rocas circundantes e favorece novas rupturas. A súa frecuencia adoita diminuír progresivamente co tempo.
Un caso distinto son os dobretes sísmicos, nos que se producen dous terremotos de magnitude comparable, con epicentros próximos e separados por un intervalo de tempo curto. O recente dobrete de Venezuela é un exemplo.
Cando dous grandes terremotos ocorren moi próximos, si pode existir unha relación entre eles. A ruptura do primeiro redistribúe os esforzos na cortiza terrestre e estes aumentan nalgunhas zonas. Se unha falla próxima xa se atopaba próxima ao seu punto de ruptura, ese incremento de esforzo pode favorecer ou adiantar un novo terremoto. Este mecanismo coñécese como transferencia de esforzos de Coulomb.
Pero este mecanismo non pode extrapolarse a terremotos distantes. Os cambios estáticos de esforzo diminúen rapidamente coa distancia e afectan principalmente a contorna próxima da ruptura. Por iso, unha posible relación entre os dous terremotos venezolanos non implica que estes poidan explicar outro ocorrido moito máis lonxe, como o de Colombia.
Non todos os grandes sismos se converten en noticia
Hai outro factor que inflúe na nosa percepción: non todos os grandes terremotos teñen a mesma repercusión.
No mundo prodúcense, en media, ao redor de 16 terremotos de magnitude 7 ou superior cada ano, aproximadamente un cada tres semanas. Con todo, moitos pasan desapercibidos porque ocorren baixo o océano, a gran profundidade ou lonxe de zonas habitadas e non causan danos.
A magnitude tampouco determina por si soa o impacto. Dous sismos similares poden ter consecuencias moi distintas dependendo da súa profundidade, a distancia ás poboacións, as características do terreo e, sobre todo, a vulnerabilidade de edificios e infraestruturas.
O que fai especialmente rechamante a sucesión recente non ten por que ser un aumento excepcional da actividade sísmica, senón o feito de que varios terremotos afectaron zonas poboadas e causaron danos importantes. Se eses mesmos eventos ocorresen en rexións non habitadas, probablemente recibirían moita menos atención.
A iso súmase a nosa tendencia para buscar patróns. Cando un terremoto destrutivo ocupa as noticias, prestamos máis atención ao seguinte e resulta natural relacionalos, aínda que xeoloxicamente sexan independentes.
Por iso convén distinguir entre cantos terremotos ocorren e cantos afectan poboacións e se converten en noticia. A sucesión de varios sismos destrutivos próximos no tempo pode aumentar enormemente a nosa percepción do risco sen que aumentase a actividade tectónica global.
A recente sucesión de terremotos en Venezuela, Xapón, Colombia, Indonesia e Granada non indica, por si mesma, que a Terra entrase nunha fase de maior actividade sísmica, especialmente convulsa. O noso planeta é tectonicamente activo e seguirá xerando grandes sismos, pero iso non significa que comezase unha inesperada “tempada de terremotos”.
Utiliza as teclas de frecha arriba e abaixo para cambiar o tamaño do panel da caixa meta.
Cláusula de divulgación: María Belén Benito Oterino non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo acadéimco citado.
