A historia moderna de Europa occidental está profundamente marcada por un sentimento de ser civilización fronte aos pobos bárbaros.
Un dos costumes que durante séculos se interpuxo entre os europeos e o resto do mundo foi o canibalismo. Retratado durante diferentes períodos como unha mostra das prácticas máis crueis e terroríficas, na miña recente investigación desvelo que hai evidencia da inxestión de partes do corpo humano por outros seres humanos en Europa occidental tanto na prehistoria como ao longo dos séculos posteriores.
As motivacións destas actitudes son evidentemente variadas e van desde a necesidade alimenticia ata diferentes prácticas relixiosas e curativas documentadas en diferentes períodos. Para a Idade Media existen referencias sobre como o canibalismo foi recorrente en períodos de fames negras, de guerras, de motíns e doutros momentos límite da convivencia social.
Con todo, tamén existiu unha forma de canibalismo terapéutico que consideraba algunhas partes do corpo humano útiles como medicamentos.
Prohibicións eternas
Durante séculos, o corpo desmontado e partido deveu nun material máis a ser utilizado en diversos remedios e curacións.
Entre o fin da antigüidade romana e principios da Idade Media, tanto no código de Teodosio como no Liber Iudicum visigodo apareceron leis referidas á prohibición de violar sepulcros. Tamén se impedía a súa profanación para extraer deles algún tipo de remedio derivado do corpo humano como o sangue. Por tanto, xa desde o século VII hai leis herdadas de épocas anteriores que regulan ou censuran un tipo de comportamento social que busca nas tumbas e nos restos humanos un principio de curación.
A prohibición romana e visigoda non foi a única en Europa. Co tempo apareceron outros textos normativos, que existiron porque perduraba a práctica.
As penitencias cristiás
Coa instauración do cristianismo apareceron os penitenciais, libros ou conxuntos de regras que listaban os pecados e as penitencias que lles correspondían. Estes reflectiron, durante a primeira época medieval, as preocupacións eclesiásticas para regular a sociedade –o que estaba ben e mal, o que se podía facer e non– tanto no referente á violencia como á sexualidade.
Por exemplo, nos Canons Hibernenses prohíbese beber sangue ou ouriños e establécese contra iso unha pena de sete anos a pan e auga baixo a supervisión dun bispo. A finais do século VII, outros penitenciais determinaban a impureza daqueles animais que se alimentaron de carne ou sangue humano, e imposibilitaban a súa inxestión.
O máis famoso penitencial da súa época, o de Teodoro de Canterbury, menciona dúas veces a prohibición de inxerir sangue ou seme. Diríxese especialmente ás mulleres que beben o sangue dos seus maridos como principio de curación. Unha vez máis vemos que se citan estes produtos como remedios, igual que na lei visigoda.
A prohibición tamén se repite no penitencial do mosteiro de Montecassino. E nos penitenciais hispanos volve castigar a inxestión de seme ou o seu engadido á comida. As prohibicións afectaban sobre todo as mulleres e facían referencia ao poder que estas puidesen obter co sangue masculino ou a da menstruación, polo seu carácter terapéutico ou máxico.
Prohibir este tipo de prácticas implicaba que existía unha realidade que se debía regular e controlar respecto diso.
Canibalismo relixioso?
Desde os principios do cristianismo, a ambigüidade do seus propios rituais implicara malentendidos. Así, por exemplo, considerouse que os seus practicantes eran caníbais que inxerían sacrificios humanos en honra ao seu Deus. Co tempo, parte da cultura cristiá dirixiría esta acusación contra os xudeus na Europa medieval. A suposta crueldade tamén se derivou a outras “seitas” como os catafrixios, cuxa eucaristía consistía en mesturar o sangue infantil con fariña.
A importancia e o auxe dos santos a nivel local, a súa proximidade nos enterramentos e o seu carácter milagroso motivou que os seus corpos unha vez mortos tamén fosen reclamo de curacións e remedios.
A diferenza doutro tipo de prácticas prohibidas totalmente, permitiuse un canibalismo por contacto, ou sexa, unha inxestión de produtos que “tocaran” o corpo do santo ou as súas reliquias. Aceites que pasaban pola tumba, auga e mesmo restos de po e pedras do sepulcro eran inxeridos para buscar a curación e o efecto milagroso destes “fragmentos de eternidade”. Pasouse por tanto de tomar o morto (tanatofagia) a tomar o sacro (hagiofagia).
Constantino e o sangue
Uno dos relatos que mellor mostra a intención da literatura cristiá de acabar coas supostas prácticas pagás crueis da terapéutica anterior é a lenda do papa san Silvestre e a curación da lepra do emperador Constantino. Tivo éxito en Europa non só a través de narracións orais que contaban os milagres da vida do santo, senón tamén en versións plásticas.
Segundo o relato, o emperador Constantino padecía dunha horrible lepra. Tras unha recomendación dos seus médicos decidiu darse un baño de sangue obtido tras asasinar a miles de nenos –unha vez máis o sangue humano aparece como cura de diversas afeccións–. Cando Constantino dirixíase a sacrificar aos raparigos, san Silvestre e as nais conseguiron convencelo para abandonar esa curación e bautizarse no seu lugar. O relato tamén incide na crueldade pagá previa que non respecta o corpo humano e nin os seus derivados.
A historia está creada para transmitir a eficiencia e o poder da fe cristiá fronte ás viles supersticións anteriores. Desde a súa posible orixe italiana viaxou ao longo de toda Europa e chegou, por exemplo, ata os escritorios monásticos do século X do norte de Castela.
Restos de non fai tanto
Na Idade Moderna, e mesmo no século XIX, aínda se mencionaban en diferentes dicionarios de materiais, como o de José Oriol Ronquillo de 1855 –tomado á súa vez doutro francés de 1759– partes do corpo humano –graxa, sangue ou ouriños– como elementos de curación. Estas crenzas entroncan con toda unha literatura respecto diso, que remite aos vampiros ou os homes lobo e “sacamantecas”, ávidos de sangue ou graxa.
Aquí vemos como, desde moito antes da colonización de América ou de África, o canibalismo xa implicaba unha loita cultural entre a suposta crueldade pagá e o cristianismo. Un cristianismo que tampouco abandonou do este tipo de prácticas e máis ben refinounas, buscando no contacto das reliquias ou mesmo na súa inxestión a forma de curar e á vez de posuír o remedio.
Cláusula de divulgación: Abel de Lorenzo Rodríguez non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
