Falouse deles como ‘medicamentos milagre’: fronte aos abundantes remedios e suplementos que non cumpren o que prometen, os análogos ou agonistas de GLP-1 realmente serven para adelgazar. O soño feito realidade de perder peso sen esforzo converteu o Ozempic e outras marcas destes fármacos en produtos tan cobizados que nas farmacias chegaron a faltar para o seu uso orixinal, tratar a diabetes de tipo 2.
Segundo unha recente enquisa en Estados Unidos, un de cada oito adultos toma ou probou estes fármacos. Pero o seu explosivo crecemento deixou de lado os posibles efectos adversos. Agora, un novo e extenso estudo publicado esta semana en Nature Medicine conclúe que estes riscos, aínda que raros, existen e poden chegar a ser graves.
Un achado que vale millóns
O descubrimento do Péptido Similar ao Glucagón de tipo 1 (GLP-1, polas súas siglas en inglés) foi un camiño emprendido nas décadas de 1970 e 1980 por numerosos científicos; trátase dunha de tres hormonas producidas no intestino a partir dun mesmo xene.
Tras a caracterización do GLP-1 pola química Svetlana Mojsov no Hospital Xeral de Massachusetts, este péptido —unha proteína de pequeno tamaño— foi identificado como un estimulador da produción de insulina no páncreas en resposta á inxestión de azucre. Así, GLP-1 xurdía como un posible tratamento contra a diabetes de tipo 2, cando a insulina que produce o corpo perde efectividade e os niveis de glicosa en sangue se elevan.
Dado que GLP-1 se degrada no sangue en minutos, foi un traballo de décadas deseñar moléculas análogas de acción máis prolongada. E durante os estudos saíu á luz un achado que valía millóns: estes medicamentos reducen o apetito e retardan a dixestión, aumentando a sensación de saciedade.
Desde que en 2005 empezou a comercializarse o primeiro destes fármacos, baixo a marca Byetta, o seu poder adelgazante comezou a disparar a súa popularidade, mentres se multiplicaban os derivados e as marcas comerciais. Posiblemente o máis coñecido sexa Ozempic, aprobado en Estados Unidos en 2017, en 2018 na Unión Europea e despois noutros países, pero existen diversas marcas como Wegovy, Rybelsus, Mounjaro e outras.
Beneficios inesperados dos fármacos
O impacto destes fármacos foi tal que en 2023 a revista Science destacounos como o avance científico máis importante do ano, e Nature elixiu a Mojsov, cuxo traballo non foi inicialmente recoñecido, como unha das 10 persoas máis relevantes da ciencia durante o mesmo ano.
Pero como xa ocorreu anos atrás coa Viagra, o balbordo causado polos análogos de GLP-1 tamén tivo derivacións máis turbias: a Axencia Española de Medicamentos e Produtos Sanitarios detectou a venda sen receita nas farmacias, nas que chegou a faltar a subministración para os pacientes con prescrición, e a Organización Mundial da Saúde alertou da venda de medicamentos falsos; a firma de ciberseguridade BrandShield contabilizou máis de 250 páxinas web que vendían estes produtos falsificados, segundo Reuters.
A pesar desta “explosión do uso de GLP-1”, como a cualifica o médico e epidemiólogo Ziyad Al-Aly, da Universidade de Washington en San Luis (Estados Unidos), “ninguén investigara extensivamente a efectividade e os riscos” destes fármacos en todos os aspectos da saúde, di este experto, que tamén dirixe o Centro de Epidemioloxía Clínica do Sistema de Saúde para Veteranos de San Luis.
Al-Aly recorreu aos rexistros de saúde de veteranos para construír unha gran base de datos anónimos cos que analizar 175 resultados de saúde —“todos os posibles resultados de saúde que poden imaxinarse”, nas súas palabras— comparando a 215.970 pacientes diabéticos que tomaron GLP-1 con máis de dous millóns que consomen outras medicacións tradicionais contra a hiperglucemia e a diabetes, sumando unha mostra total de máis de 2,4 millóns, en tratamento de 2017 a 2023.
Sen relación causa-efecto
O novo estudo de Al-Aly e os seus colaboradores mostra que, ademais da redución do risco cardiovascular e de tromboembolismos (taponamento de vasos sanguíneos por coágulos), os análogos de GLP-1 asócianse con outra serie de beneficios.
Obsérvase unha diminución da adicción a substancias, de certos trastornos mentais como a esquizofrenia e da tendencia ao suicidio, así como de episodios convulsivos, infeccións e as súas complicacións —un resultado que sorprendeu particularmente a Al-Aly—, e de enfermidades neurocognitivas como o alzhéimer e outras demencias. Os autores aclaran que estes efectos non son espectaculares, xa que alcanzan entre un 10% e un 20% de descenso do risco, un 12% no caso do alzhéimer.
Aínda que Al-Aly puntualiza que o traballo non demostra unha relación causa-efecto, senón só unha correlación estatística, existe un posible mecanismo que explicaría a acción dos fármacos no cerebro: “Actúan en receptores que se expresan en áreas cerebrais e están implicados no control dos impulsos, a recompensa e a adicción”, apunta o investigador.
“Estes fármacos tamén reducen a inflamación no cerebro e provocan perda de peso; ditos factores poden mellorar a saúde cerebral e explicar a redución do risco de enfermidades como o alzhéimer e as demencias”. Al-Aly subliña que, se a obesidade de seu afecta a outros problemas de saúde, é probable que adelgazar achegue mellorías.
O reverso escuro de Ozempic e outros medicamentos similares
Pero este perfil beneficioso dos fármacos como Ozempic ten tamén un reverso escuro. Os investigadores atoparon un aumento no risco de desmaios por hipotensión, problemas do sono, dores de cabeza, artrite, doenzas gastrointestinais —as náuseas, vómitos e diarreas xa se observaron anteriormente, ao que se unen síntomas como a parálise estomacal e outros—, renais e pancreáticas.
Estas dúas últimas revélanse por primeira vez no presente estudo e, aínda que se trata de efectos adversos pouco comúns, poden ser moi graves; Al-Aly e os seus colaboradores advirten sobre a necesidade de vixiar posibles signos de pancreatite ou de pedras no ril nos pacientes baixo medicación con análogos de GLP-1.
En total, o traballo detectou un descenso do risco para 42 resultados de saúde e un aumento para outros 19. Pero Al-Aly admite que o seu traballo ten limitacións: ademais de que o colectivo de veteranos no que se basea é maioritariamente masculino e de idade avanzada, o propósito desta investigación era mapear un atlas completo de beneficios e riscos sen relacionalos con subgrupos concretos nin con doses específicas da medicación, polo que aínda non é posible particularizar situacións de maior risco.
“Os nosos resultados salientan a posibilidade de maiores aplicacións para estes fármacos, como Ozempic, pero tamén destacan riscos importantes que deberían monitorizarse coidadosamente nas persoas que os toman”, conclúe Al-Aly.
Referencia: Mapping the effectiveness and risks of GLP-1 receptor agonists (Publicado en Nature Medicine)
