Talvez os nomes de Ozempic, Wegovy e Rybelsus aínda non sexan de todo familiares para unha parte do público, pero as súas aplicacións xa os preceden: trátase dos famosos adelgazantes que están en boca de famosos de Hollywood pola súa eficacia. Tal foi a súa demanda que chegou a faltar a subministración, mesmo con prezos prohibitivos que limitaron o seu uso ás carteiras máis desafogadas.
A novidade é que a patente destes fármacos expirou agora en varios países como China, India e outros —aínda non no noso— que suman case a metade da humanidade. Coa entrada en escena das versións xenéricas a prezos máis reducidos e accesibles, que cambios se aveciñan? E sobre todo, se este cambio noutros países serve como anticipo, que debemos agardar cando venza a patente en Europa?
En busca de fármacos contra a diabetes
A diferenza das promesas dubidosas dalgúns métodos adelgazantes, o Ozempic e os seus formatos derivados cumpren. Isto responde a toda a ciencia que levan detrás, empezando no século XIX coas primeiras indagacións no metabolismo da glicosa e a súa relación coa diabetes. Xa no XX descubriuse a insulina, a hormona que se fabrica no páncreas en resposta ao aumento da glicosa en sangue para reducir o nivel de azucre, e que funciona de forma defectuosa nas persoas con diabetes de tipo 2, a asociada á obesidade.
Entre os anos 60 e 80 identificáronse as incretinas, hormonas producidas no intestino delgado que median o paso entre a subida da glicosa e a secreción de insulina. Unha delas, o Péptido Similar ao Glucagón de tipo 1 (GLP-1, polas súas siglas en inglés), revelábase como un activador eficaz da secreción de insulina, o que suxería un posible uso como fármaco antidiabético.
Con todo, había un problema: o corpo eliminaba rapidamente o GLP-1. Esta é unha dificultade frecuente co uso de moléculas biolóxicas, polo que adoitan buscarse análogos modificados —ou agonistas— que actúen do mesmo xeito e que o organismo procese máis amodo. O primeiro deles achouse nunha fonte do máis inesperada: o veleno do monstro de Xila, un lagarto que habita nos desertos entre EE UU e México. Este composto, exendina-4, deu lugar á exenatida, comercializada en 2005 baixo a marca Byetta por Eli Lilly e Amylin.
Un efecto secundario interesante
Este primeiro agonista de GLP-1 empregábase para tratar a diabetes, pero os estudos desvelaron un efecto secundario moi interesante: a perda de peso. Como xa ocorreu antes coa viagra, concibida para a hipertensión ata que se destapou o seu poder contra a disfunción eréctil, xurdía unha aplicación infinitamente máis lucrativa que a pretendida. O efecto adelgazante era coherente coa acción dun análogo de GLP-1, actuando no cerebro para retardar o baleirado do estómago e crear sensación de saciedade.
Pronto se estendeu o uso de Byetta para perder peso, fóra da súa indicación orixinal, pero non tardou en emerxer un competidor: a danesa Novo Nordisk desenvolvera a liraglutida (baixo as marcas Victoza e Saxenda), outro agonista de GLP-1 de acción máis prolongada e maior efecto adelgazante.
A mesma compañía superouse pouco despois coa semaglutida, aínda máis eficaz e que só requiría unha inxección semanal, a diferenza das diarias dos seus predecesores. O Ozempic autorizábase en 2017 en EE UU e ao ano seguinte na UE.
Aínda que este último estaba indicado contra a diabetes de tipo 2, utilizouse como adelgazante dende o principio. Novo Nordisk lanzou despois unha versión oral, Rybelsus, aprobada en 2019 en EE UU e en 2020 na UE. Por fin, en 2021-2022 apareceu Wegovy, unha semaglutida en dose máis potente, indicada especificamente para a perda de peso.
Moi desexado, pouco accesible
Así estalou a tolemia do Ozempic, avivada por celebridades e influencers. A demanda foi tan brutal que ocasionalmente esgotou as existencias. Unha enquisa en Reino Unido mostraba que a quinta parte da poboación intentou conseguir o medicamento, que chegou a alzarse como o segundo de maior venda en todo o mundo e fixo de Novo Nordisk a compañía máis valiosa de Europa.
No terreo do recoñecemento científico, os premios choveron para os investigadores responsables do achado, entre eles o Princesa de Asturias en 2024. En 2023 a revista Science destacou os fármacos de GLP-1 como o avance do ano. Aínda por riba, e aínda que a semaglutida tamén pode ter os seus efectos adversos, as investigacións suxiren outros posibles beneficios, como unha redución do risco cardiovascular, da adicción a substancias ou mesmo das enfermidades neurodexenerativas.
Pero o acceso a estes fármacos está limitado; por estar suxeitos a prescrición e, sobre todo, polo seu prezo. En España o tratamento mensual de Wegovy sitúase en algo máis de 200 euros, e isto grazas a unha recente rebaixa; en EE UU, onde os medicamentos adoitan ser máis caros, chegou a custar 1.349 dólares ao mes. No noso país o sistema público de saúde financia Ozempic e Rybelsus só en certos casos de diabetes, pero non para perder peso, e tampouco cobre Wegovy nin outros que están aprobados para adelgazar.
Estas restricións propiciaron a vertente subterránea do gran negocio: os fármacos dispénsanse fóra de indicación ou sen receita —tamén en España— e crece un mercado negro de falsificacións con centos de webs fraudulentas.
Nas redes sociais proliferan as supostas alternativas, baratas e accesibles, pero sen probas de eficacia: desde receitas caseiras con nomes de gancho como oatzempic (de “oat”, “avea” en inglés) ou ricezempic (de “rice”, “arroz”), ata suplementos alimenticios como berberina, taurina e outros.
Entran os xenéricos
Unha novidade introduce unha nova variable: en 2026, as patentes dos medicamentos de semaglutida de Novo Nordisk expiraron en India, China, México, Sudáfrica, Brasil, Turquía, Canadá e outros países que suman o 44% da poboación mundial. A estes lugares chegan agora as versións xenéricas, idénticas aos orixinais pero presumiblemente moito máis baratas. Algúns analistas prevén que o custo mensual podería derrubarse ata os 15 dólares. Como afectarán prezos tan alcanzables ao panorama destes fármacos?
Importa aclarar que en Europa as patentes aínda non vencen. Segundo conta a SINC Juan Oliva Moreno, catedrático da Universidade de Castela-A Mancha e especialista en economía da saúde, “o motivo atópase na lexislación europea”. Oliva explica que o chamado Certificado Complementario de Protección permite solicitar a extensión da patente para compensar os tempos empregados na avaliación do medicamento.
Isto concede ás farmacéuticas cinco anos máis de exclusividade na UE: ata 2031 non caducarán as patentes da semaglutida en España. Así, polo momento non teremos xenéricos baratos, aínda que, sinala o economista, “cuestión diferente é que a medida que máis medicamentos deste tipo soliciten a súa comercialización, por efecto da competencia entre eles, si poidan producirse baixadas de prezo”.
Adelgazar coa sanidade pública
A partir de 2031, cos xenéricos por fin en Europa, Oliva prognostica unha gran baixada de prezo. Pero se xenérico pode significar máis barato, en cambio non implica libre venda; a receita seguirá sendo necesaria. Agora ben, o abaratamento podería facilitar que a sanidade pública financiase indicacións que agora non cobre, como a perda de peso. Como exemplo, Inglaterra xa subvenciona este uso para a obesidade cando concorren outras condicións.
Segundo o experto, isto dependería do balance entre o prezo e as cantidades prescritas: “Aínda que baixe moito o prezo, se as novas indicacións implican moitas máis prescricións, os decisores públicos terán que valorar conxuntamente ambos elementos xunto co efecto esperado para a saúde e os potenciais aforros de enfermidades evitadas”.
Oliva engade outro cambio que cabería esperar: que as empresas con medicamentos aínda protexidos por patentes se anticipen á chegada dos xenéricos negociando a entrada na carteira pública a cambio dunha redución substancial no prezo. “Isto reportaríalles unha vantaxe competitiva inicial á hora de posicionarse nesas novas indicacións”, apunta.
O futuro dos adelgazantes
A propósito destes outros fármacos, cabe subliñar que Ozempic, aínda sendo o nome que está baixo os focos, non é nin moito menos a solución definitiva. Venceu a Byetta, Victoza e outros, pero xa está en camiño de ser destronado polo seu gran competidor que lle pisa os talóns en vendas: a tirzepatida, vendida por Eli Lilly como Mounjaro e aprobada en EE UU e a UE en 2022 e que é superior porque mimetiza non só a acción do GLP-1, senón tamén doutra incretina chamada Péptido Insulinotrópico dependente de Glicosa (GIP, polas súas siglas en inglés).
“A tirzepatida demostrou en ensaios clínicos unha maior perda de peso e mellor control metabólico que a semaglutida”, resume a SINC María Josefa García Barrado, profesora de farmacoloxía da Universidade de Salamanca, especializada en neuroendocrinoloxía e obesidade. Mounjaro está en condicións de presentar unha dura competencia: “É razoable pensar que podería converterse no novo estándar terapéutico se o seu uso se xeraliza”.
Así, “é posible que para 2031 a semaglutida xa non sexa o fármaco máis popular dispoñible”, aventura García Barrado; “a innovación neste campo está a ser moi rápida”. Despois de Mounjaro, xa asoma unha terceira xeración: a retatrutida de Eli Lilly, un triplo agonista; ou o orforglipron, da mesma compañía, que segundo a farmacóloga superou a última fase de ensaios para a súa aprobación e que ten a vantaxe de ser unha pastilla diaria dun composto máis simple que abarata a súa fabricación.
Todo iso apunta a que, como escribe na web médica Medscape o especialista en obesidade Yoni Freedhoff, da Universidade de Ottawa: “Aínda que levará algún tempo, estamos a presenciar os últimos estertores da era das dietas, e é glorioso”. Agora ben, estará o sistema público disposto a que adelgazar non sexa só un luxo para quen poida pagalo?
