Un equipo internacional de investigadores demostrou que unha vacina inmunoterapéutica experimental pode axudar a prolongar a supervivencia libre de recaída nalgúns pacientes con cancro de páncreas ou de colon. Os resultados, publicados na revista Nature Medicine, proveñen dun ensaio clínico en fase 1 con 25 persoas (20 con cancro de páncreas e 5 con cancro colorrectal) que xa completaran o tratamento estándar pero presentaban restos de enfermidade detectables en sangue.
A vacina, denominada ELI-002 2P, non require personalización individual e prodúcese de forma masiva para uso “listo para administrar”. Está deseñada para adestrar ao sistema inmunitario a recoñecer e atacar células tumorais con mutacións no xene KRAS, frecuentes en ambos os tipos de cancro, dirixindo fragmentos específicos da proteína mutada aos ganglios linfáticos, onde se xera a resposta inmune.
Tras un seguimento medio de case 20 meses, o 68% dos participantes desenvolveu unha potente resposta de células T específicas fronte a KRAS mutado. Aqueles coas respostas máis intensas viviron máis tempo e permaneceron libres de enfermidade durante máis tempo que os que mostraron respostas máis débiles. No caso dos pacientes con cancro de páncreas, a supervivencia media global foi de case 29 meses e a supervivencia libre de recaída superou os 15 meses, cifras superiores ás de datos históricos de control.
Os investigadores observaron ademais que, nalgúns pacientes, o tratamento non só xerou resposta contra as mutacións incluídas na vacina, senón tamén contra outras variantes de KRAS presentes de forma única en cada tumor, o que suxire un potencial para inducir defensas máis amplas e personalizadas. Actualmente, ELI-002 2P está a avaliarse nun ensaio clínico en fase 2 cun deseño aleatorizado para confirmar estes resultados.
Un é letal, o outro moi habitual
O cancro de páncreas é un dos máis letais en España: estímase que en 2024 diagnosticáronse preto de 8.993 casos, e a supervivencia a cinco anos apenas alcanza o 8%, sendo a máis baixa entre os tumores comúns. A maioría dos casos descóbrese en fase avanzada debido á falta de síntomas específicos, o que limita as opcións de tratamento, especialmente a cirurxía terapéutica, dispoñible só para un 15–20% dos pacientes. Os tratamentos actuais inclúen esquemas intensivos de quimioterapia, así como tratamentos complementarios, en función da situación do tumor.
Por outra banda, o cancro colorrectal é o máis frecuente no país: en 2025 diagnosticaranse ao redor de 44.573 casos, o que equivale a unha incidencia duns 85 por cada 100.000 habitantes e representa aproximadamente o 15,1% de todos os novos diagnósticos oncolóxicos en España. A supervivencia neta a cinco anos sitúase entre o 60 e 64%, lixeiramente superior en mulleres que en homes. Nalgúns centros españois, está a avanzarse mesmo en terapias como o transplante de fígado para pacientes con metástases hepáticas, alcanzando taxas preliminares de supervivencia a cinco anos superiores ao 70%.
Necesidade de máis estudos
Varios expertos alleos ao estudo valoraron os resultados con cautela. O profesor Richard Sullivan, director do Institute of Cancer Policy e codirector do Centre for Conflict & Health Research no King’s College de Londres, subliña ao Science Media Center de Reino Unido que os datos “están moi lonxe de demostrar unha utilidade clínica real” e advirte de que o ensaio mestura cancros de páncreas e colorrectais, “dúas enfermidades moi diferentes, con prognósticos dispares”.
Segundo explica, a maior parte dos casos analizados son de cancro de páncreas (20 fronte a 5 de colon) e nestes últimos non había enfermidade clinicamente medible, o que dificulta comparar a eficacia. Sullivan considera que os resultados tamén poden estar condicionados polo uso doutras terapias inmunooncolóxicas e que, en conxunto, o único que demostra o estudo é que a vacina xera inmunidade de células T fronte a KRAS mutado, “algo que xa se tentou antes sen que se traducise en eficacia tanxible”.
Pola súa banda, o doutor Khurum Khan, oncólogo médico no University College London Hospitals NHS Foundation Trust, coincide en que os resultados son preliminares, pero destaca a súa solidez metodolóxica e o interese da estratexia. Lembra que o cancro de páncreas e o colorrectal metastásico están impulsados en gran medida por mutacións en KRAS, e que o estudo se centrou en pacientes con enfermidade mínima residual, un marcador clave para estratificar o risco de recaída.
Segundo Khan, o ensaio está ben deseñado e mostra sinais inmunolóxicas e clínicas alentadoras, cun 68% de pacientes que desenvolveron fortes respostas de células T asociadas a maior supervivencia libre de recaída e global. Con todo, advirte que esta correlación non implica causalidade e que será necesario confirmar calquera beneficio clínico en ensaios máis amplos e aleatorizados antes de cambiar a práctica clínica.
Referencia: Lymph node-targeted, mKRAS-specific amphiphile vaccine in pancreatic and colorectal cancer: phase 1 AMPLIFY-201 trial final results (Publicado en Nature Medicine)
