A memoria oral conservou ao longo das décadas a localización aproximada dunha gran foxa común no cemiterio de Santa María A Maior do Val, en Narón. Agora, o grupo Histagra da Universidade de Santiago (USC) vén de confirmar o lugar onde estan enterradas un mínimo de 51 persoas que foron inhumadas entre 1936 e 1938 en relación ao golpe militar en Ferrol. A maior parte dos casos —documentados en rexistros civís e sumarios militares— correspóndense con mariños, oficiais e suboficiais da Armada que foron executados tras recibir a sentenza de pena de morte. Durante as intervencións arqueolóxicas e forenses no cemiterio, entre 2023 e 2024, non se puido exhumar ningún corpo, dado que a meirande parte da foxa —unha das máis grandes de Galicia— está situada debaixo duns nichos construídos nos anos sesenta.
“O noso principal obxectivo foi localizar a foxa, a onde xa apuntaba toda a veciñanza. En realidade non é unha só enterramento, senón que houbo entre sete e oito datas diferentes”, explica a historiadora Conchi López Sánchez, participante no proxecto. Nas catas realizadas atopáronse numerosos restos na parte dianteira dos nichos, mais non se exhumaron porque, tal e como sospeitan, a maior parte están debaixo da construción dos anos sesenta. O informe elaborado polo antropólogo forense Fernando Serrulla, participante na intervención, recomenda a retirada dos nichos para a exhumación completa das foxas.
Nas intervencións realizadas entre marzo e novembro de 2024, o equipo puido localizar un mínimo de 30 individuos e, nalgúns dos restos analizados por Serrulla, atopáronse signos de violencia. Así mesmo, nunha das catas atopouse unha vaíña disparada dun fusil Mauser que suxire “algún fusilamento no interior do cemiterio”. En canto aos pasos a seguir, López Sánchez recoñece que o obxectivo principal está cumprido e que para dar novos pasos sería preciso que o propio concello ou a veciñanza tomasen unha decisión ao respecto. Esta actuación enmárcase no Plan de Memoria Democrática de Galicia que apoian a Secretaría de Estado de Memoría Democrática e a Xunta.
O director do grupo Histagra, Lourenzo Fernández Prieto, sinala que as intervencións no Val permiten reconstruír a historia da foxa. “Achéganos información sobre como os executores xestionaron o lugar dos asasinatos e, tamén, como moitas persoas seguiron acudindo ao lugar para depositar flores”, sinala. Fernández Prieto tamén menciona a exhumación particular de cadáveres, nun intento dos familiares de recuperar os corpos, un comportamento común a outras foxas. Isto vai en consonancia con outros achados da intervención no Val, que apuntan a certo grao de alteración da foxa. “Tras falar cun antigo enterrador do cemiterio, descubrimos que se quitaron algúns restos cando se comezaron a construír os nichos nos sesenta”, engade López Sánchez.
Entre 18 e 43 anos
Segundo os datos históricos recabados polo equipo, as vítimas enterradas no Val tiñan entre 18 e 43 anos e arredor do 63% naceran en Galicia. A experta aclara que debido ás características da profesión militar, moitas delas eran de fóra. En realidade non se trata dunha gran foxa, senón de varias pequenas, malia que as datas que deixaron unha maior pegada foron os asasinatos perpetrados entre o 26 e o 27 de decembro de 1936. “Non podemos descartar a existencia doutras foxas noutros espazos do cemiterio, incluso algunha de carácter individual”, sinala un dos informes.
O traballo do grupo Histagra estivo acompañado pola veciñanza, por membros da Asociación Cultural de Memoria Histórica Democrática e por familiares das vítimas, así como por outros colectivos. As escavacións realizounas o equipo de Tempos Arqueólogos e o traballo conxunto entre a documentación histórica, as catas e a análise forense logrou poñer coordenadas ao que, ata o momento, estaba na oralidade. Os tres informes elaborados sobre a gran foxa do Val apuntan o mesmo: á retirada de nichos para a exhumación dos corpos e para restaurar a memoria das vítimas e dos familiares que, durante décadas, deixaron flores nunha tumba sen nomes.
Se conseguirmos restitución do carácter da pena por tribunais, hai apenas un mes por carecer de sentido a rebelión ditaminada por xuices golpistas contra os auténticos valedores da orde constitucional de entón, por que non poderiamos dar sepultura digna ós nosos devanceiros. Non é dende logo unha pregunta, senón a determinación de que todo isto sirva para emendar erros do pasado, polo que seguimos adiante en memoria do noso avó. E francamente impórtanos pouco en canto sentiranse agraviados outros. É de Xustiza, esta debe ser igual para todos.