A física Yolanda Prezado naceu en Verín e desenvolveu a maior parte da súa traxectoria profesional en Francia, onde consolidou a súa posición como referente nos eidos da radioterapia e da protonterapia. Tras case 20 anos no país galo, regresou á súa terra natal e aterrou no Centro de Investigación en Medicina Molecular e Enfermidades Crónicas (CiMUS) da Universidade de Santiago (USC) para crear escola e impulsar os estudos de radiobioloxía en Galicia. Os últimos dous anos á fronte do seu laboratorio servíronlle a Prezado para cultivar unha gran nómina de fitos e recoñecementos: o máis recente, o Premio María Josefa Wonenburger que concede a Unidade de Muller e Ciencia da Xunta. Foi premiada pola súa traxectoria e a súa influencia en Europa no eido da radioterapia. Falamos con ela dos principais desafíos das súas investigacións e da visión de futuro, co Centro de Protonterapia de Galicia —o primeiro público de España— no horizonte.
—Moitos parabéns polo Premio Wonenburger. Como recibiu a noticia?
—Moitas grazas. Recibino con moita sorpresa porque non mo esperaba. É un gran honor e tamén unha gran responsabilidade porque é un premio que dá visibilidade ao liderado feminino.
—Concedéronllo por unanimidade e por ser unha referente no eido da radioterapia e da protonterapia.
—Si, levamos moitos anos traballando neste campo dende un punto vista bastante interdisciplinar entre a física e a radiobioloxía. Non hai tantos equipos que fagan este cruce tan intenso entre os dous eidos de estudo.
—Vostede traballou preto de 20 anos en Francia. Como de avanzados están os estudos neste campo en comparación con España?
—En Francia hai máis tradición que en España, pero a radiobioloxía é unha disciplina pouco coñecida, sobre todo entre os biólogos. É certo que España avanzou moito nos últimos anos a nivel tecnolóxico.
—De feito, vostede volveu a Galicia, precisamente, para crear escola. En 2024 incorporouse ao CiMUS. Como foron estes dous anos de traballo?
—Coas expectativas máis que superadas. Fago unha valoración moi positiva tanto na obtención de proxectos como no establecemento de colaboracións, tanto cos grupos do CiMUS como con outros laboratorios locais e nacionais. Ademais, acabamos de montar unha rede para crear e impulsar unha masa crítica de grupos interesados en radiobioloxía e física médica, e xa temos 70 investigadores implicados a nivel nacional. Estamos tomando distintas accións e incluso faremos unha petición ao ministerio para formalizar a rede. Eu son a coordinadora e estou moi contenta coa acollida. O noso obxectivo é darlle visibilidade a esta comunidade tanto en España como, nun futuro, no estranxeiro. Como a radiobioloxía é unha especialidade bastante invisible, queremos poñer no mapa as investigación que se fan aquí.
—Vostede investiga novos enfoques en radioterapia. Cales son os máis prometedores?
—Temos liñas de investigación de proton radiobiology e temos un proxecto financiado pola Asociación Española Contra o Cancro para mellorar o tratamento de meduloblastoma de grupo 3, un tipo de tumor pediátrico moi agresivo e con bastantes secuelas a longo prazo. Tamén temos varios proxectos europeos en radioterapia con minifeixes de protóns, que é a miña temática faro. Os resultados a nivel preclínico con pequenos roedores demostran que é unha área moi prometedora en canto á eficacia do tratamento e á redución dos efectos secundarios. Ademais ten efectos radiobiolóxicos interesantes, como a activación do sistema inmune. O último que descubrimos é que este tipo de radioterapia reduce a dependencia da hipoxia do tumor, que é un factor moi radioresistente. Tamén estamos a traballar na radioterapia flash, con estudos de avaliación dos mecanismos biolóxicos. E, finalmente, temos un proxecto concedido do ministerio en protonterapia para cancro de páncreas e de cabeza e pescozo avanzados.
“Nos próximos 10 anos daremos un gran salto cualitativo en radioterapia”
—Cales son as diferenzas entre a radioterapia con minifeixes de protóns e a flash en relación á radioterapia convencional?
—A diferenza está nos parámetros físicos espazo-temporais. A radioterapia con minifeixes utiliza unha distribucion espacial da dose diferente, máis heteroxénea que a convencional. A flash consiste nunha radiación moi rápida, en apenas milisegundos, fronte aos varios minutos da máis tradicional. Todo isto vai facer que cambien os mecanismos biolóxicos e que, para determinados casos, estas terapias sexan máis acertadas. Tamén nos interesa avanzar na comprensión biolóxica da protonterapia, na que hai varias lagoas. O obxectivo é seguir mellorando os tratamentos.
—Tamén hai diferenzas en función do tipo de cancro?
—Aínda é moi difícil de concluír. As indicacións están moi claras para a protonterapia pero cremos que, se entendemos mellor as súa bioloxía, non só se poden ampliar, senón que se pode derivar mellor os pacientes.
—A radioterapia adminístrase a un 50% dos pacientes de cancro, pero nela só se invisten o 5% dos recursos. Está infravalorada?
—É unha mensaxe que demostra que a radioterapia é unha técnica moi eficaz e barata en relación a outros tratamentos contra o cancro. Un estudo recente feito en 185 países valorou os factores que máis inflúen no ratio de incidencia-mortalidade entre os pacientes con cancro. O primeiro é, evidentemente, a renda per cápita. O segundo, a cobertura sanitaria global. O terceiro é o número de máquinas de radioterapia por paciente. Isto debe axudarnos a reflexionar sobre que estratexias seguir cando se invisten recursos, porque o dato é contundente. Hoxe en día, a radioterapia é un tratamento imprescindible e clave contra o cancro.
—Canto se avanzou nas últimas décadas?
—Sobre todo, avanzouse dende o punto de vista tecnolóxico, e tamén na súa combinación con outras terapias para aumentar a eficacia. Aínda queda moito por facer, porque na radioterapia nunca se investiron suficientes recursos. En quimioterapia, por exemplo, hai un mellor coñecemento en biomarcadores porque sempre recibiu máis financiamento. Na miña área faltan visibilidade, medios e investimemtnso privados. Aínda así, creo que nos próximos 10 anos daremos un gran salto cualitativo.
—Cal cre que foi o avance máis revolucionario en radioterapia nos últimos anos?
—O cambio de visión. Pasou de ser unha disciplina guiada pola tecnoloxía a estar guiada pola bioloxía.
—Unha das noticias máis prometedoras para Galicia é a posta en marcha do Centro de Protonterapia. En que consiste esta técnica?
—É unha técnica que utiliza protóns, é dicir, particulas cargadas. A súa física é diferente á radioterapia convencional. Cando os protóns entran na materia, neste caso no corpo, van depositar a enerxía de maneira diferente aos fotóns ou raios X. Os protóns depositan o máximo da súa enerxía nunha área denominada pico de Bragg, que é o final do seu percorrido e que se pode desprazar. Podemos xogar coa enerxía do protón para colocar esa zona de máxima disposición onde está o tumor. Polo tanto, é unha terapia máis sleectiva e minimiza a dose en tecidos sans, que é a vantaxe física que máis se está a explotar hoxe en día. Dende o meu equipo cremos que os protóns poden ter vantaxes biolóxicas adicionais.
En canto aos tipo de cancro, está recomendada para certos tipos de tumores pediátricos do sistema nervioso central, e tamén algúns en adultos, así como para hepatocarcinomas. Algúns tumores pediátricos non son tan agresivos, pero aconséllase a protonterapia para evitar as secuelas a longo prazo, porque axuda a preservar os tecidos sans.
—O centro iniciará a súa andaina entre finais de ano e comezos de 2027, e tratará uns 250 pacientes ao ano. Será o primeiro centro público de España. Como repercutirá na investigación?
—Converteranos nunha punta de lanza a nivel internacional e permitiranos facer máis estudos que poden dar lugar a novos protocolos que se trasladen a pacientes. Situará Galicia nunha situación privilexiada, en relación a España e a Europa, para investigar, atraerá talento e grupos de investigación que axudarán a crear un bo ecosistema local.
