O concepto de carga mental non é novo. Historicamente ligado ao coidado dos maiores ou á contorna laboral, en 1996 a socióloga Susan Walzer comezou a usalo no seu estudo Thinking about the baby para falar das mulleres que senten atafegadas polas responsabilidades do traballo e do fogar, así como polo coidado dos seus fillos e fillas.
“As mulleres sufrimos máis carga mental porque, por distintos motivos, sempre lideramos os coidados”, explica a SINC Montserrat Lacalle, doutora en Psicoloxía e docente na Universidade Autónoma de Barcelona. “Ademais, nas últimas décadas entramos no mercado laboral sen que isto comportase un cambio no resto das obrigacións, o que propicia a saturación”, engade.
Este estrés psicolóxico adicional e moitas veces invisible froito da presión doméstica e laboral foi investigado en todo o mundo, especialmente nos últimos anos. Un artigo publicado en outubro de 2023 analiza a división por sexos de toda a actividade que supón organizar unha familia e as tarefas do fogar nos países europeos e o que isto supón na progresión laboral.
“As mulleres prosperan menos no mercado laboral que os homes. Unha das razóns é que realizan moito máis traballo non remunerado na casa, un feito ben documentado en todas as sociedades”, di a SINC Andreas Haupt, sociólogo que traballa no Instituto de Tecnoloxía de Karlsruhe (Alemaña) e coautor do estudo.
“Con todo, investigacións recentes especulan con que estamos a pasar por alto unha dimensión crucial das tarefas domésticas que chamamos traballo cognitivo. Isto inclúe planificar, organizar, programar, anticipar, seleccionar opcións ou lembrar cousas. E grandes cantidades destes labores (ademais doutros remunerados) aumentan en gran medida os niveis de estrés das mulleres”, engade.
“Pero non é o traballo cognitivo en si o que estresa, senón as tarefas complexas, frecuentes ou con escaso control sobre o resultado. Polo xeral, trátase de accións que afectan a outros membros da familia (en particular, nenos pequenos e anciáns)”, continúa Haupt. “E as mulleres asumen este tipo de funcións con moita máis frecuencia e en maior proporción que os homes, polo que manifestan niveis de esgotamento significativamente máis elevados”, sostén.
O engano da repartición de tarefas
A pesar de que hoxe en día en moitas familias se comparten funcións, aínda se está lonxe de conseguir un equilibrio e unha división equitativa. “Se queremos un sistema igualitario, iso non se describe como unha axuda por parte dos homes, senón como os dous membros dunha parella actúan a prol dun mesmo obxectivo”, recalca Lacalle.
“Un dos maiores obstáculos para unha repartición xusta do traballo cognitivo na parella é a falta de conciencia”, expón pola súa banda Dafna Gelbgiserb, a outra coautora do estudo. “A maioría dos membros simplemente non recoñece os labores do outro. Ademais, é crucial advertir que estas tarefas poden provocar un estrés continuo importante, con consecuencias negativas para a vida familiar e laboral”, argumenta.
“Hai que deixar claro que as mulleres non son naturalmente mellores para organizar o fogar, este é un mito persistente. Estas normas de xénero xeran fortes expectativas para que elas fagan máis este traballo”, insiste Gelbgiserb. “Se as sociedades queren promover estilos de vida igualitarios, este tipo de desigualdade debe abordarse e, por tanto, sacarse á luz”.
Aínda que o traballo non analizou o caso concreto do noso país, os seus datos non mostran grandes diferenzas entre territorios de Europa na relación entre traballo cognitivo e esgotamento. “Supoñemos que España encaixa ben no panorama xeral”, sosteñen.
A culpa, o inimigo número 1
Outro punto fundamental ten que ver con saber delegar. “Moitas veces en consulta vemos que hai persoas en situación de sobrecarga que non son capaces de pedir reforzos ou encomendar tarefas a outros, polo que parte da responsabilidade é do propio individuo”, apostila Lacalle.
“As mulleres ás veces podemos ser moi esixentes e gústanos facer as cousas dunha determinada maneira”, argumenta. “Por iso, para recibir a cooperación desde fóra hai que ocuparse igualmente dese nivel de esixencia, ser máis flexible e entender que cada un o fai dunha maneira distinta”, apunta.
Isto resulta primordial para evitar, ou polo menos limitar, o sentimento de culpa. “Cando elas asumen moita carga mental e deixan de facer algunhas tarefas para que as realice outro membro da familia, séntense culpables. Ao final resultan unha especie de responsabilidades inconscientes que temos aí”, anota a experta.
Desde logo, é moi difícil facer un cambio se existen este tipo de barreiras. “Nesa reorganización de tarefas —para que non recaian todas sobre a muller—, temos que ser conscientes que tamén hai un traballo que realizar con ela para que saiba desprenderse sen culpa e pedir esa colaboración. Inculcáronnos tanto esa responsabilidade de coidado que ás veces custa soltar”, proclama.
Como saber se sofres carga mental
A efectos prácticos, ter carga mental implica que unha persoa está en alerta constante para dar resposta a todas as demandas que se lle presentan. Mesmo se eses requirimentos non son aparentemente moi sinalados, trátase dun proceso sumativo.
“O sistema nervioso hiperactívase e desencadea unha serie de síntomas físicos: cansazo, esgotamento, falta de enerxía e alteracións do sono ou na comida. E no plano emocional aparecen irritabilidade, tristeza e a non realización ou insatisfacción xeral”, puntualiza Lacalle.
A psicóloga asegura a importancia de identificar estes síntomas para poder abordalos, aínda que non sempre é fácil. “Algo que pode axudar é, máis aló de fixarse en como senten emocional ou fisicamente, observar como se están comportando. Ás veces é máis sinxelo darse conta de condutas máis obxectivables como a falta de concentración, a pouca resolución ou a aparición de esquecementos”, aconsella.
“E a partir de aí, valorar que se pode facer para cambiar o escenario e para que, consecuentemente, conten con outra maneira de afrontar e de sentirse”, apostila. “É crucial que unha persoa coñeza que tarefas está a facer, que sexa consciente de como é a súa día a día e que aprenda a priorizar. Ás veces todo parece que require unha máxima transcendencia e urxencia, cando en realidade non é así”, indica.
O paradigma da pandemia
Entre outros cambios na vida tal e como a entendiamos antes de 2020, a pandemia logrou que se puxese nun primeiro plano a saúde mental. Desde entón a sociedade demanda a importancia de gozar de benestar emocional e fala sen tanto disimulo de ansiedade, depresión ou outro tipo de trastornos.
Tampouco podía ser menos a carga mental, con numerosos estudos que analizan a situación nesa época concreta. Un artigo publicado tamén o outubro pasado examina esta sobrecarga nas nais que traballaron desde a casa durante a epidemia por covid-19.
“A carga mental afecta a moitas mulleres, a súa omnipresencia e invisibilidade convértena nunha potente barreira para a felicidade e a promoción profesional”, afirma a SINC Caitriona Delaney, primeira autora e investigadora na Universidade Tecnolóxica de Dublín (Irlanda).
“Por suposto, dita sobrecarga é especialmente significativa para aquelas que crían soas aos seus fillos e para as que, ademais do seu traballo remunerado, posúen obrigacións adicionais, como o coidado dos seus pais anciáns”, agrega.
Esta publicación remarca como moitas mulleres soportan cargas mentais pesadas e intanxibles que repercuten no seu benestar xeral e no tempo de que dispoñen para realizar un traballo remunerado, o que, como era de esperar, viuse gravemente afectado durante a pandemia.
“Traballar desde a casa pode non ser a gran solución para as mulleres traballadoras que moitos suxiren, debido en parte á invisibilidade da carga mental, porque esta non se reduce necesariamente neste escenario”, recalca Delaney.
Sensibilizar é clave
Sobre se se pode facer algo para mellorar ou alixeirar dita sobrecarga, Lacalle xa valora que nestes momentos se empece a tratar máis este tema e se lle poña nome. “Agora estamos cada vez máis concienciados. É fundamental que nos últimos anos se empezara a falar diso como un primeiro paso para despois facer algo para cambialo. Porque se algo non ten nome, non existe”, sostén.
En definitiva, aínda que a sociedade é cada vez máis consciente de que sufrir carga mental é un problema, resulta necesario aínda aumentar a sensibilización. Delaney teno claro: “Poñer sobre a mesa esta cuestión pode levar a que a xente sexa capaz de poñer en marcha estratexias para anular ou restrinxir o seu impacto. Está claro, a súa relevancia debe recaer igualmente nos empresarios e os responsables políticos”, engade.
“Resulta preciso unhas estadas sociais en forma de apoio para avanzar cara ao recoñecemento e a redución da carga mental que soportan as mulleres traballadoras”, conclúe.
