O lúpulo non é un cultivo alleo á historia agraria galega. Xa a mediados do século XX, Galicia viviu unha expansión notable desta planta, impulsada pola demanda da industria cervexeira e pola procura de alternativas económicas no rural. Aquel auxe, porén, non tivo continuidade: cambios no mercado, dificultades de adaptación e outros factores fixeron desaparecer case por completo estas plantacións. Hoxe, co rexurdimento da cervexa artesanal e o interese por producir materias primas de proximidade, o lúpulo volve abrirse paso nos campos galegos nun contexto marcado por novas esixencias, especialmente ambientais.
Nese escenario, un equipo de investigadores vén de elaborar a primeira análise detallada do impacto ambiental do cultivo en Galicia. Ata o de agora apenas existían estudos sobre este tema a nivel internacional, e ningún baseado en datos reais de explotacións. O traballo, que aplica unha metodoloxía de análise de ciclo de vida, permite cuantificar por primeira vez a pegada do lúpulo galego e identificar os seus principais puntos críticos. “Non había practicamente nada publicado”, explica Adrián Agraso Otero, enxeñeiro químico e investigador da Universidade de Santiago de Compostela (USC), quen destaca a utilidade destes datos como base para avaliar a sustentabilidade do cultivo e da propia produción cervexeira no seu conxunto.
O reto hídrico do cultivo de lúpulo
Se hai un factor que concentra boa parte do impacto ambiental do lúpulo é o consumo de auga. O estudo amosa que se trata dun cultivo especialmente esixente neste aspecto, necesario para garantir o seu crecemento e a produción das inflorescencias femininas, coñecidas como conos, empregadas na elaboración da cervexa. Nun contexto de cambio climático e presión crecente sobre os recursos hídricos, o rego sitúase no centro do debate sobre a sostibilidade do lúpulo en Galicia.
Porén, o problema non reside só na cantidade de auga empregada, senón tamén na forma na que se xestiona. Segundo explica Agraso Otero, “unha parte relevante do impacto ambiental está asociada ao uso de bombas alimentadas con diésel para extraer e impulsar a auga”. É dicir, o custo ambiental non vén só do recurso en si, senón da enerxía necesaria para facelo chegar ás plantas.
Esta realidade abre a porta a solucións relativamente accesibles. A substitución destas bombas por sistemas eléctricos, especialmente se funcionan con enerxía solar, permitiría reducir de forma notable os impactos. De feito, nalgúns dos proxectos analizados xa se empregan alternativas deste tipo, aínda que non son a norma. “Se é fotovoltaico, os impactos redúcense bastante”, apunta o investigador.
Máis alá do cambio tecnolóxico, tamén hai marxe para optimizar o propio sistema de rego e adaptalo mellor ás necesidades do cultivo. En conxunto, estas medidas amosan que, malia o elevado consumo de auga, existen vías claras para mellorar a súa sostibilidade sen comprometer a viabilidade do lúpulo galego.
Agroquímicos: outro dos piares do impacto ambiental
Xunto co consumo de auga, o uso de fertilizantes e produtos fitosanitarios constitúe outro dos factores clave no impacto ambiental do cultivo de lúpulo. O estudo mostra que a súa contribución é elevada, tanto pola fase de produción destes compostos como polos efectos que xeran unha vez aplicados no solo. Trátase dun impacto dobre: por unha banda, as emisións asociadas á fabricación dos agroquímicos; e pola outra, as consecuencias no medio natural tras o seu uso nas plantacións.
Entre estes efectos destacan procesos como a eutrofización das augas, provocada pola escorredura a de nitratos e fosfatos procedentes dos fertilizantes, que poden alterar o equilibrio dos ecosistemas acuáticos. Tamén se teñen en conta impactos sobre o solo e a atmosfera, que completan unha pegada ambiental significativa dentro do sistema produtivo. Agraso Otero sinala que se trata de prácticas habituais na agricultura convencional, aínda que con marxe de mellora mediante a optimización das doses ou a substitución por alternativas máis sostibles.
O investigador apunta que experiencias noutros cultivos, como o viñedo, demostran que é posible reducir o uso de agroquímicos sen comprometer necesariamente a produción. No caso do lúpulo, con todo, recoñece que é necesario un coñecemento agronómico máis específico para determinar que cambios serían máis eficaces. Neste sentido, tamén se abre a porta a estratexias baseadas en servizos ecosistémicos, como o control biolóxico de pragas, que poderían reducir a dependencia destes produtos.
Entre impactos e beneficios: o papel ecolóxico do lúpulo
Aínda que o estudo se centra nos impactos ambientais, tamén identifica algúns efectos positivos asociados á presenza do cultivo no territorio. Entre eles destacan servizos ecosistémicos como a polinización ou o control da erosión do solo, que axudan a matizar o balance global do sistema produtivo.
No caso da polinización, Agraso Otero explica que a súa medición é complexa e require un traballo específico en campo. O modelo empregado baséase principalmente en datos bibliográficos e supostos metodolóxicos, polo que debe interpretarse como unha aproximación. Aínda así, os resultados suxiren que unha mellor integración destes servizos naturais podería favorecer estratexias de control de pragas máis sostibles e reducir parcialmente o uso de fitosanitarios.
A auga rexenerada, unha nova vía para reducir impactos
O futuro do cultivo de lúpulo en Galicia tamén pasa por repensar a xestión da auga. Unha das liñas que se están a explorar no marco do proxecto no que se insire o estudo é o uso de auga rexenerada para o rego, unha alternativa que permitiría reducir a presión sobre os recursos hídricos convencionais.
Segundo explica o investigador, este tipo de auga non só evita a competencia coa auga destinada ao consumo humano, senón que tamén pode achegar nutrientes como nitróxeno e fósforo, reducindo a necesidade de fertilización adicional. Isto suporía un dobre beneficio ambiental: menor consumo de auga doce e menor uso de agroquímicos.
Aínda en fase de análise, esta opción preséntase como unha das liñas máis prometedoras para avanzar cara un modelo de produción máis eficiente nun contexto de crecente escaseza hídrica.
Un cultivo en transición: potencial, cambio e políticas para o futuro
O estudo conclúe que boa parte dos impactos ambientais do lúpulo poden reducirse mediante melloras relativamente concretas na xestión das explotacións. Non se trata de transformar por completo o sistema produtivo, senón de introducir axustes progresivos, especialmente na optimización do rego e no uso de insumos agrícolas. Pequenos cambios poden xerar reducións significativas da pegada ambiental global.
Con todo, a súa implantación require tempo e adaptación. Agraso Otero sinala que a experiencia dos produtores e a inercia das prácticas agrícolas fan que a transición sexa gradual. Por iso, aposta por propostas realistas e compatibles coa viabilidade económica das explotacións, evitando solucións que impliquen cambios bruscos ou difíciles de asumir no curto prazo.
Galicia, ademais, presenta condicións favorables para este cultivo. As precipitacións frecuentes e as temperaturas suaves poden reducir a necesidade de rego fronte a outras rexións produtoras, o que abre unha xanela de oportunidade para o sector. A isto súmase o interese crecente da industria cervexeira pola produción local.
Porén, o investigador advirte de que o potencial non se materializará sen planificación. Considera clave que os resultados científicos cheguen ás administracións e se traduzan en políticas públicas que acompañen a transición cara modelos máis sostibles. Medidas baseadas na evidencia, como a mellora dos sistemas de rego ou a optimización do uso de fertilizantes, poderían contribuír a reducir de forma notable os impactos ambientais sen comprometer a produción. “Con cambios pequenos, pero continuados, pódense conseguir reducións significativas”, resume, situando a ciencia como ferramenta fundamental para guiar o futuro do lúpulo en Galicia.
