Na fronteira entre Uganda e a República Democrática do Congo atópanse as montañas Rwenzori. A pesar de estar situadas no ecuador, son das poucas cadeas montañosas africanas que teñen neve e glaciares, alén dunha gran diversidade de flora e fauna.
Nas súas ladeiras vive o grupo étnico dos bakonjo, cuxa identidade cultural, cosmoloxía, crenzas e prácticas están estreitamente vinculadas coas montañas e cos seus glaciares. Por exemplo, na tradición bakonjo considérase que ditos glaciares son o esperma semisólido do deus da montaña Kithasamba, o creador do mundo que reside preto da cima. Este deus é o que fertiliza a terra e garante a súa produtividade, tamén porque estes glaciares son alimento dos ríos da zona.
En total, os bakonjo recoñecen 21 deuses e deusas que, segundo as súas crenzas, gobernan o uso dos recursos das montañas Rwenzori. E, para honralos, realizan un total de 13 rituais espirituais antes, durante e despois de colleitar recursos naturais destas zonas. Con todo, toda esta cultura periga debido ao cambio climático. Así o advirte un artigo publicado en Nature o pasado febreiro, que recolle varios ecosistemas montañosos fortemente vinculados as crenzas relixiosas de varias rexións do mundo e o perigo da súa desaparición polo quecemento global.
Rituais en glaciares en desxeo
Moses Muhumuza é investigador na Universidade das Montañas da Lúa, en Uganda, e traballa nas montañas Rwenzori investigando estes cambios no ecosistema, alén de mediar entre o goberno ugandés e os bakonjo para o uso das montañas. “Na cosmoloxía do pobo bakonjo, celebrábanse varios rituais nas montañas, e estes rituais estaban moi relacionados coa neve”, di Muhumuza a SINC. Pero os cambios están a provocar que non sexan capaces de facelos.
Segundo apunta o artigo, desde principios do século XX perdéronse o 90% dos glaciares nesta cadea montañosa. Esta transformación física, xunto cos cambios nas condicións climáticas que afectan a flora e a fauna da rexión, ten profundas implicacións para a vida espiritual dos bakonjo. “A medida que os glaciares retroceden, a comunidade perde non só un símbolo clave da súa cosmoloxía, senón tamén o contexto medioambiental necesario para os seus rituais e a súa sensación de benestar”, din os autores.
Pero non só está a afectar os glaciares. Iván Lizaga, investigador do Instituto Pirenaico de Ecoloxía (IPE-CSIC) e coautor do artigo, traballou con Muhumuza na monitorización dos lagos preto das montañas Rwenzori e advirte sobre a súa progresiva desaparición. “En cuestión de trinta anos desapareceron lagos nestas montañas, e con eles todos os rituais que estaban vinculados a eles”, di a SINC. Ademais, advirte sobre estas perdas a longo prazo.
“Algunhas xeracións actuais aínda lembran eses lagos desaparecidos, pero talvez nas seguintes non concibirán que algunha vez aí houbo un lago. Xa non parecerá algo suficientemente importante como para conservar ou loitar por iso”, engade.
Tradicións asociadas ás choivas
O cambio climático tamén afectou a choiva e, con iso, outro tipo de rituais. Por exemplo, o chamado ‘varrer a crista’, onde unha vez cada cinco anos os bakonjo subían a montaña e despois descendían, e recollían das súas casas e arredores obxectos que podían considerarse malignos, para facer unha limpeza. Esta cerimonia sincronizábase cos patróns estacionais das choivas, e desapareceu en gran medida debido á crecente variabilidade climática. A isto súmaselle o declive das especies vexetais e animais locais, que dificultou a celebración doutras cerimonias tradicionais.
“A medida que estas conexións espirituais se erosionaron, a poboación afástase cada vez máis das normas culturais que antes regulaban o uso sostible dos recursos”, din os autores no artigo. “Ao final, o cambio climático ameaza non só a biodiversidade, senón tamén a diversidade biocultural e o patrimonio das Montañas de Rwenzori”. De feito, incluso as medidas que se tomaron para fomentar a conservación das montañas tamén afectaron negativamente os bakonjo.
“Estes rituais non só se reduciron polo quecemento global, senón pola restrición ao acceso ao Parque Nacional que se declarou nas Rwenzori”, sinala Muhumuza. Foi o propio investigador o que mediou entre o goberno ugandés e a comunidade ugandesa para chegar a un acordo. “Negociamos que se sinalen certos sitios sacros onde os bakonjo poidan acceder para facer os seus rituais. Non só é importante a conservación das montañas, senón dos valores culturais asociados a elas”, di Muhumuza.
Un castigo divino
O cambio climático tamén afecta as crenzas relixiosas doutras partes do mundo, que teñen distintas explicacións para o fenómeno. É o caso de varias comunidades nos Andes. Segundo explica no mesmo artigo de Nature Guillermo Salas Carreño, antropólogo da Universidade do Perú, o retroceso dos glaciares na rexión andina tamén afecta a cultura. “Os glaciares e as montañas percíbense nestas comunidades como seres que, entre outras capacidades, teñen poder de vontade non só sobre o tempo, senón tamén sobre o clima”, escribe Salas.
A diferenza con outras rexións é que moitas persoas destes grupos étnicos migraron ás grandes cidades, e ven a crise climática como unha condena por iso. “Moitas comunidades tenden a asumir a responsabilidade deste fenómeno, interpretándoo como unha especie de castigo imposto polas propias montañas por descoidar as súas prácticas de relación con estes seres”, explica Salas. Ademais, tamén se ve como unha consecuencia polos seus “fallos morais” asociados ás “transformacións no espírito comunitario debido a unha maior implicación cos espazos urbanos e as economías monetarias”.
Plantas medicinais en extinción
A desaparición de especies vexetais pola crise climática tamén ten as súas consecuencias culturais no chamado patrimonio biocultural. Segundo outro estudo publicado da revista Nature, publicado o pasado xullo, o cambio climático podería reducir nun terzo as especies vexetais autóctonas utilizadas polas culturas indíxenas da conca do Amazonas. “Estas plantas desempeñan un papel fundamental nas sociedades indíxenas de moitos xeitos: como alimento, incluíndo legumes, palmas, aceites e moito máis; en prácticas culturais como costumes comunitarios ou a caza; na construción e no medicamento”, explica a SINC Rodrigo Cámara-Leret, investigador da Universidade de Zürich (Suíza) e primeiro autor do traballo.
Os investigadores recompilaron máis de 90.000 informes que documentan os usos das plantas amazónicas por parte da poboación entre 1504 e 2023. Descubriuse que as sociedades amazónicas utilizan preto de 5.800 especies diferentes de plantas. Ao modelar o impacto da crise climática sobre estas especies, observaron que esta podería provocar a perda dunha cuarta parte dos coñecementos documentados relacionados cos usos das especies vexetais amazónicas para finais de século. “As culturas indíxenas poderían perder unha media do 28% ao 34% das especies vexetais que utilizan e do 18% ao 23% dos servizos asociados a elas debido ao quecemento global”, sinala Cámara-Leret.
Acceso a recursos vitais
Isto, apunta o investigador, tamén afecta o acceso a recursos vitais, xa que “moitas comunidades non teñen acceso a supermercados ou farmacias, e sérvense destas especies vexetais”. O investigador insiste en que esta é unha perda, non só para as comunidades, senón para a humanidade. “As especies medicinais son as que sufrirán maiores impactos polo cambio climático, isto significa que o coñecemento con maior potencial de traducirse en novos fármacos ou tratamentos —de interese directo para a saúde global— é tamén o máis exposto”.
Os autores dos estudos apuntan que estes son algúns exemplos de que, unha vez máis, o cambio climático afecta en gran medida a comunidades que teñen moi pouca responsabilidade no fenómeno, ata o punto de ameazar tradicións e cosmovisións de séculos de antigüidade.
Referencias:
- Melting ice and transforming beliefs (Publicado en Nature Climate Change)
- The forest of knowledge under global change (Publicado en Nature)
