Un novo estudo detecta un descenso de arredor do 40% da biodiversidade nos parques nacionais das Illas Atlánticas e no Arquipélago de Cabrera. Os datos obtivéronse mediante a toma de mostras dos fondos mariños e a súa análise con técnicas xenéticas avanzadas. A investigación, que se levou a cabo ao longo de case unha década, mostra que nin sequera as áreas mariñas protexidas son alleas á perda de riqueza de formas de vida. O traballo foi realizado polo Centro de Estudos Avanzados de Blanes (CEAB-CSIC) e pola Universidade de Barcelona (UB) e foi publicado recentemente na revista Diversity and Distributions.
O estudo baséase en mostraxes repetidas nos mesmos hábitats do fondo mariño, desde zonas pouco profundas e ben iluminadas, dominadas por algas e outros organismos fotosintéticos, ata comunidades situadas a maior profundidade, con menos luz e unha maior presenza de esponxas e outros invertebrados, así como fondos detríticos aínda máis profundos, formados por sedimentos e algas calcarias. A mostraxe repetiuse nos mesmos puntos entre os anos 2014 e 2022.
Unha vez recollidas as mostras, o equipo de investigación analizounas no laboratorio mediante técnicas xenéticas avanzadas. Extraeron o ADN presente e amplificaron xenes marcadores. Ao comparar os fragmentos que actúan como unha “pegada xenética” coa información das grandes bases de datos xenéticas internacionais, puideron identificar as especies presentes, incluídas moitas que serían practicamente indetectables cos métodos tradicionais. Este enfoque permitiu analizar unha enorme cantidade de información xenética e identificar miles de formas de vida diferentes, cunhas 5.500 unidades equivalentes a especies e preto de 27.000 variantes xenéticas, unha resolución que fai posible detectar cambios mesmo moi sutís nas comunidades mariñas ao longo do tempo.
Os resultados do seguimento
Os datos obtidos nesta investigación evidenciaron unha perda significativa de biodiversidade. Ao comparar os primeiros anos do seguimento (2014–2015) cos máis recentes (2021–2022), constátase que a riqueza de especies diminuíu ao redor dun 40% de media nos dous parques nacionais mariños estudados.
O descenso detéctase nos distintos hábitats do fondo mariño analizados, aínda que con intensidades diferentes segundo a profundidade, o tipo de comunidade e a rexión bioxeográfica. Neste sentido, as comunidades do parque do Arquipélago de Cabrera, no Mediterráneo, e as do parque das Illas Atlánticas, no océano Atlántico, presentan composicións e dinámicas propias, condicionadas polo contexto ambiental de cada mar, pero comparten unha mesma tendencia de perda de biodiversidade ao longo do tempo.
Xavier Turon, investigador do CEAB-CSIC e autor principal do estudo, explica: “Non só observamos esta tendencia moi clara e preocupante de diminución da diversidade de especies nos dous parques, senón que tamén detectamos cambios na estrutura das poboacións e na súa composición”.
O equipo de investigación subliña que, aínda que a protección reduce de forma significativa as presións locais, os parques nacionais non están illados da súa contorna e tamén responden para os efectos o cambio global derivado das presións humanas. Precisamente pola menor influencia dos impactos locais, estes espazos convértense en observatorios privilexiados para detectar cambios ambientais de maneira temperá.
Neste contexto, o estudo pon de relevo a importancia de incorporar técnicas xenéticas avanzadas, como o metabarcoding e a metafiloxeografía, nos programas de biomonitorización a longo prazo. Dispoñer de series temporais sólidas permite non só avaliar o estado dos ecosistemas mariños, senón tamén anticipar impactos e orientar con maior eficacia as políticas e accións de conservación e recuperación da natureza.
O ‘metabarcoding’ para a biomonitorización
O metabarcoding é unha técnica que permite identificar organismos a partir de fragmentos de ADN presentes nunha mostra ambiental. En lugar de analizar as especies unha a unha, esta metodoloxía permite obter unha visión global da diversidade dun ecosistema de maneira relativamente rápida e exhaustiva.
Tradicionalmente, o metabarcoding utilizouse sobre todo para describir a biodiversidade nun momento concreto, coma se tratásese dunha fotografía fixa. A novidade deste estudo é que aplica esta ferramenta como instrumento de biomonitorización a longo prazo, é dicir, para comparar mostras recollidas nos mesmos lugares ao longo dos anos.
“Cando iniciamos esta investigación, o uso do metabarcoding para realizar seguimentos temporais era moi pouco habitual, especialmente en comunidades bentónicas mariñas”, indica Xavier Turon. “Isto provocou un importante baleiro de coñecemento sobre a dinámica temporal da biodiversidade”, engade.
Este enfoque abre a porta para incorporar as técnicas xenéticas como unha peza clave nos programas oficiais de seguimento ambiental, achegando información detallada e obxectiva sobre como evolucionan os ecosistemas, moito máis alá do que é visible.
Referencia: Advancing Marine Conservation: Metabarcoding and Metaphylogeography for a Multi‐Year Biomonitoring of Benthic Communities of National Parks Across Two Seas (Publicado en Diversity and Distributions)
