A alimentación é un dos grandes retos da acuicultura hoxe en día e detrás da investigación sobre os mecanismos que determinan a inxestión dos peixes podería estar a solución. “A comida supón, como mínimo, a metade do que custa criar un peixe. Hai especies nas que chega ao 70% ou ao 80% do gasto. Se botamos penso aos peixes e unha parte relevante non a comen, estamos tirando cartos á auga. Ademais, eses alimentos acaban por degradarse e contaminar a auga, o cal tamén consume recursos xa que hai que limpala”, explica José Luis Soengas, catedrático da Universidade de Vigo (UVigo) e investigador do Centro de Investigación Mariña (CIM).
Neste sentido, para o investigador, coñecer estes mecanismos é algo fundamental, xa que aumenta a eficiencia económica das empresas dedicadas á acuicultura, diminuíndo as súas perdas con respecto á alimentación, mais tamén aproveitando ditos mecanismos para a produción —posibilitando que os peixes medren máis rápido ou que aproveiten mellor a comida—.
Mecanismos básicos
Así como os seres humanos contan cos seus mecanismos de fame e saciedade, os peixes tamén contan coas súas propias engrenaxes, e aínda que teñen algunhas cousas en común, tamén difiren en moitos outros aspectos. Comezando polo principio estarían os mecanismos de regulación homeostática: “Teñen que ver basicamente co nivel enerxético. Se unha persoa comeu hai pouco aínda terá alimento no intestino, niveis altos de nutrientes circulantes e niveis altos de reservas enerxéticas. Todo isto produce unha serie de sinais que chegan ao hipotálamo e dan como resultado a mensaxe de que non precisa comer máis. Estes mecanismos están presentes en todos os vertebrados e son os que levamos estudando gran parte dos últimos 20 anos”, explica Soengas.
Con todo, estes mecanismos homeostáticos non son os únicos, xa que hai determinados alimentos que, nas persoas, poden espertar desexos de comer aínda que a nivel homeostático estean recibindo o sinal de que non precisan facelo. En palabras do investigador, “isto é o que chamamos mecanismos de regulación hedónica, que traballan en paralelo cos homeostáticos. Inducen o sinal polo pracer que supón comer un determinado alimento, pola recompensa asociada a el. Son mecanismos relativamente coñecidos no caso dos mamíferos, mais no que respecta aos peixes sabemos moito menos. Non sabemos cal é ese alimento que esperta o sinal de recompensa no cerebro, aínda que os mecanismos sexan parecidos. Con todo, existen uns matices que os diferencian dos que existen no caso dos mamíferos e iso é no que levamos traballando nos últimos cinco anos”.
Se ben estes mecanismos básicos son os que desencadean esa sensación de fame e a necesidade de inxerir alimento, existen outros factores que poden modular a resposta como a luz, o estrés ou a temperatura. “Os seres humanos somos animais diúrnos de maneira que o noso organismo, en condicións normais, non esperta ás catro da mañá para comer porque o sistema está inhibido. No caso dos peixes, existen especies diúrnas e nocturnas, mais tamén sabemos que existen certos procedementos que poden levar a que o animal acumule estrés e polo tanto deixe de comer e acabe por desenvolver enfermidades”, sinala Soengas. Para comprender en profundidade todos estes aspectos, o investigador e o seu equipo utilizan a troita arco da vella como modelo ao que aplicar técnicas da fisioloxía e a bioloxía molecular identificando os sinais producidos a diferentes niveis: metabólico (niveis circulantes de ácidos graxos ou glicosa), endócrino (niveis circulantes de hormonas) ou nervioso (neurotransmisores).
Máis aló da acuicultura
Se ben coñecer estes mecanismos suporía un cambio fundamental para a acuicultura, estas investigacións tamén teñen a súa relevancia no que respecta aos estudos evolutivos. “Os peixes son moito máis primitivos que os mamíferos, polo tanto temos que pensar que estes mecanismos de regulación xa apareceron neles. Existe unha base común, mais nos mamíferos son distintos porque xurdiron máis tarde e en resposta a outros aspectos. Por exemplo, eu teño demostrado que a regulación da inxestión por parte dos niveis circulantes de aminoácidos é fundamental nos peixes, mentres que nos mamíferos ten pouca relevancia”, manifesta Soengas.
Neste sentido, o investigador sinala que “se lle damos un valor 100 ao que sabemos da regulación da inxestión en mamíferos, en peixes teríamos un 10, en aves un 5 e en réptiles sería 1”.
Ademais do escaso coñecemento, no caso dos peixes habería que sumar a súa alta variabilidade, cuxa consecuencia é que estudalos sexa sumamente complexo. “Só o 5% das especies coñecidas dentro do grupo dos vertebrados non son peixes. Dentro desa enorme cantidade de especies, o coñecemento que temos sobre como regulan a inxestión está restrinxido a entre 100 e 140, polo que hai grupos dos cales non sabemos practicamente nada. Este descoñecemento tamén implica que probablemente haxa mecanismos lixeiramente distintos entre as especies. Por exemplo, unha rata é un bo modelo dun humano porque a diferenza que teñen entre eles é, en termos comparativos, moitísimo menor que se comparo unha especie de peixe con outra”, explica Soengas.
A rede Marinnonet
José Luis Soengas tamén lidera a iniciativa da rede Marinnonet, cuxo obxectivo é mellorar as capacidades de innovación e transferencia no eido da biotecnoloxía azul reunindo a actores de España, Francia, Portugal e Irlanda. “Imos tratar de buscar entre os distintos países e institucións que formamos a rede que é o que demanda o mundo empresarial. En función desa demanda faremos unha convocatoria interna de proxectos piloto para achegar solucións a algunhas desas demandas”, apunta o investigador. Ademais, este tamén sinala que buscan a cooperación como unha maneira de fomentar a innovación e considerarán favorablemente a participación da man de empresas.
Neste sentido, se ben a rede non está asociada directamente á investigación de Soengas arredor dos mecanismos de regulación da inxestión nos peixes, grazas á creación da rede poderá ter unha maior repercusión internacional: “Dentro deste campo pódense utilizar ferramentas biotecnolóxicas para estudar aspectos como a acuicultura sostible, a reprodución ou o metabolismo. Así, dentro destas demandas podería xurdir a necesidade de mellorar a alimentación nos peixes e eu podería propor un pequeno proxecto de innovación para unha cuestión concreta e específica”.
