O carcinoma de células escamosas de cabeza e pescozo (HNSCC, polas súas siglas en inglés) é un dos cancros máis agresivos e difíciles de tratar tanto en humanos como en gatos, e xérase a partir das células que cobren a boca, a farinxe e a larinxe. É o sexto tipo de cancro máis frecuente no mundo, con preto de 900.000 novos diagnósticos e medio millón de mortes cada ano.
En España, supón preto do 5% dos casos de cancro detectados anualmente, e está vinculado ao consumo de tabaco e alcol, a exposición solar e a infeccións polo virus do papiloma humano. A incidencia global deste tumor segue en aumento: só entre 2018 e 2020 medrou un 4%, e estímase que para 2030 alcance un incremento acumulado do 30%.
Un equipo de investigadores, liderado polo Centro Oncolóxico Integral Familiar Helen Diller da Universidade de California en San Francisco (Estados Unidos), presentou os resultados do primeiro ensaio clínico dunha nova terapia dirixida a gatos domésticos, que publica a revista Cancer Cell.
Segundo afirman, o tratamento conseguiu controlar a enfermidade no 35% dos pacientes felinos con efectos secundarios mínimos.
“A enfermidade xorde de maneira espontánea e é similar histolóxica e bioloxicamente ao HNSCC humano. A análise dos tecidos previos ao tratamento suxire que a expresión de xenes involucrados no sistema inmunitario está asociada cunha resposta clínica ao fármaco”, di a SINC Jennifer Grandis, investigadora da universidade americana, especializada no estudo de alteracións xenéticas e epixenéticas na mucosa do tracto aerodixestivo superior, que favorecen a progresión deste tipo de cancro.
Un fármaco inicialmente para humanos
O tratamento do cancro de cabeza e pescozo adoita combinar varias estratexias. Nos tumores da cavidade oral, o habitual é realizar primeiro a cirurxía e despois aplicar quimiorradioterapia, unha combinación de quimioterapia e radioterapia. Nos casos de farinxe e larinxe, adóitase optar pola mestura como tratamento inicial, para preservar a función da larinxe.
Os investigadores utilizaron neste estudo un fármaco orixinalmente pensado para tratar cancros de cabeza e pescozo en humanos, o primeiro capaz de dirixirse especificamente ao factor de transcrición STAT3. Este factor está presente en numerosos tumores, tanto sólidos como líquidos, incluída a maioría dos casos de HNSCC.
A idea de probar o medicamento en gatos domésticos xurdiu dunha conversación entre Grandis e a súa irmá veterinaria. A científica descubriu que os cancros orais como o HNSCC en gatos son extremadamente difíciles de tratar, e que a maioría dos animais falece entre dous e tres meses despois do diagnóstico.
“Os gatos foron controlados de forma exhaustiva mediante a avaliación dun veterinario en cada visita, como ocorre con todos os pacientes en ensaios clínicos de fase I. Os gatos recibiron un exame físico completo, que incluía o seu peso corporal, e realizáronse avaliacións regulares dos índices hematolóxicos e probas seroquímicas en sangue”, explica a SINC Daniel Johnson, que colidera a investigación.
Os donos tamén proporcionaron informes completos sobre o progreso dos animais no fogar entre visitas. Dos 20 gatos incluídos no estudo, 7 mostraron unha resposta parcial ou lograron manter a enfermidade estable durante o seguimento. Entre estes animais, a supervivencia media tras o tratamento foi de 161 días.
Melloría e maior esperanza de vida
Uno dos gatos que se beneficiou do ensaio foi Jak, un felino doméstico negro de pelo curto de 9 anos. Tras o diagnóstico de HNSCC, o veterinario deulle entre seis e oito semanas de vida.
“Foi un golpe moi duro”, explica a súa dona, Tina Thomas. “Queriamos máis tempo con el, e cando souben deste ensaio clínico, quería que participase”.
Jak recibiu tratamentos semanais durante un mes, período no que os seus síntomas, sobre todo un ollo choroso, melloraron notablemente. Grazas á intervención, o gato viviu máis de oito meses tras o seu diagnóstico, superando amplamente as expectativas iniciais.
“Durante ese tempo, o meu fillo terminou a universidade e a miña filla o seu programa de mestría. Jak puido pasar un Nadal máis connosco”, engade Thomas. Fóra dunha anemia leve, ningún dos gatos incluídos no ensaio presentou efectos secundarios atribuíbles ao tratamento.
Os científicos destacan dous achados clave neste traballo. Por unha banda, o estudo mostra que é posible dirixirse a un factor de transcrición que impulsa a oncoxénese, algo que ata o de agora fora moi difícil. Ademais, confirma que as mascotas con cancro reflicten de maneira fiable a enfermidade humana, e que os ensaios clínicos nestes animais poden ofrecer resultados máis consistentes que os obtidos en ratos de laboratorio.
Ensaios clínicos para mascotas e persoas
Ao analizar os tumores e as mostras de sangue dos gatos tratados, os investigadores observaron que o composto actuaba de dúas formas: bloqueaba a actividade de STAT3 e, ao mesmo tempo, aumentaba os niveis de PD‑1, unha proteína relacionada coa activación da resposta inmune fronte ao cancro.
“O bloqueo da sinalización mediada por STAT3 é o mecanismo primario do fármaco. O aumento nos niveis de PD-1 indica que o sistema inmunitario foi activado polo medicamento nos gatos que responderon”, indica Johnson.
Os investigadores destacan que os ensaios en mascotas poden ser un modelo moito máis realista de como funcionarán os medicamentos en humanos en comparación cos ratos.
“Os gatos que desenvolven cancro oral representan moito máis de preto a heteroxeneidade observada no HNSCC humano. Os ratos de laboratorio inoculados con liñas celulares inmortalizadas están limitados pola homoxeneidade xenética e mantéñense en ambientes artificiais”, conclúe Grandis.
Actualmente, o equipo traballa cunha pequena empresa de biotecnoloxía para avanzar no desenvolvemento deste composto, tanto en ensaios clínicos para mascotas como para persoas.
Referencia: Safety and efficacy of a STAT3-targeted cyclic oligonucleotide: From murine models to a phase 1 clinical trial in pet cats with oral cancer (Publicado en Cancer Cell)
