*Un artigo de

Polo momento, e aínda sen que finalizase, a gran cantidade de valores extremos absolutos de temperatura que se superaron durante a onda de calor que vive o suroeste de Europa indican sen lugar a dúbida que é histórica, tanto en termos de intensidade como de extensión espacial e duración.

Publicidade

Non debería ser unha sorpresa ver eventos cada vez máis extremos se lembramos a frase “da península ibérica, esquecédevos”, pronunciada polo físico alemán Hans Joachim Schellnhuber ante a insoportable calor que experimentaremos no extremo sur do vello continente debido ao cambio climático. Isto é só o principio.

Os datos achegados recentemente polo Panel Intergobernamental do Cambio Climático (IPCC) non deixan lugar a dúbidas: en 2030-2052 atoparémonos 1,5ºC por encima de niveis preindustriais. Isto traducirase en ondas de calor máis intensas, frecuentes e prolongadas ao longo de toda Europa, especialmente na península ibérica, unha área crítica dentro da rexión mediterránea.

Desde comezos de século, o vello continente padeceu ondas de calor de carácter extremo de maneira cada vez máis habitual. A onda de calor de 2003 deixou as cifras de mortalidade elevadas, con máis de 70.000 decesos. Este episodio non é un caso illado en canto a mortalidade se refire. En 2010, 54.000 persoas faleceron na onda de calor que azoutou Rusia occidental. Ademais do evento de 2015, esta tendencia de eventos extremos queda ilustrada polo recente conxunto de veráns consecutivos excepcionalmente calorosos e secos de 2018, 2019 e 2020.

Definición de vaga de calor

Non existe un criterio uniforme para definir as vagas de calor, xa que en función da perspectiva desde a que se analice seguiranse diferentes criterios. Con todo, todas as definicións implican polo menos unha forma de temperatura (sexa máxima, mínima ou media) e requiren que se supere un limiar durante un período determinado de tempo, habitualmente polo menos tres días.

Estes eventos poden caracterizarse atendendo a catro dimensións: frecuencia, duración, intensidade e extensión espacial.

A pesar de que numerosos índices describen as ondas de calor, a dimensión da extensión espacial e, sobre todo, a intensidade, foron menos estudadas, especialmente na península ibérica.

Desde unha perspectiva biometeorolóxica, o índice Excess Heat Factor (EHF) incorpora directamente o aspecto da intensidade e o proceso de aclimatación do corpo humano, ao incluír a temperatura media diaria para un período de tres días en comparación aos 30 días previos.

Máis intensas, extensas e duradeiras

Recentemente, constatamos que para o período histórico de referencia 1971-2000, a intensidade, duración e extensión espacial das ondas de calor mostran tendencias significativamente crecentes.

A intensidade máxima aumentou a un ritmo maior que a intensidade media, con incrementos de entre 2ºC² e 6ºC² por década, mentres que o número de días de onda de calor subiu en 3,8 días/década. A extensión media das ondas de calor tamén aumentou para este período un 1,71% por década, sendo aínda máis destacable o aumento da extensión máxima, que alcanza un 4,3 % por década.

Que podemos esperar no futuro?

As previsións para as próximas décadas non convidan o optimismo. Todas as tendencias observadas no citado período histórico agravaranse nun futuro próximo (ata 2050) para toda a península ibérica, cun aumento no número medio anual de días de onda de calor do 104%, chegando ao 150% no litoral mediterráneo e Pireneos.

Estas porcentaxes implican un aumento para o conxunto da península de 6,4 días/década no escenario máis moderado do IPCC (RCP4.5), aumentando ata os 7,6 días/década no escenario máis pesimista (RCP8.5), duplicando a tendencia observada nas últimas 3 décadas do pasado século.

Do mesmo xeito, a intensidade máxima increméntase máis dun 50% na maior parte da península para o escenario moderado pero alcanza case o 100% en gran parte do territorio no escenario pesimista.

Ademais, as ondas de calor non só serán máis intensas e frecuentes, senón que cubrirán unha superficie cada vez máis ampla da península ibérica. O valor da extensión máxima mostra un aumento máis notable que o da extensión media, oscilando entre o 6% e o 8% por década. Isto supón un escenario con máis poboación afectada, maior risco de incendios forestais e maior demanda enerxética.

Os resultados preliminares dos que dispoñemos para a segunda metade de século mostran a continuidade no comportamento observado na primeira metade de século, pero con valores máis altos nas tendencias e maiores diferenzas entre os escenarios analizados.

Resumo mediante gráficos boxplot das proxeccións de EHF para a península ibérica (RCP4.5, RCP8.5). O punto indica a mediana, as caixas o rango intercuartílico e o bigote o rango observado. Crédito: Lorenzo, N., Díaz-Poso, A., Royé, D., (2021). Heatwave intensity of the Iberian Peninsula: Future climate projections. Atmos, Author provided

Variabilidade rexional da península ibérica

As ondas de calor na península ibérica acostuman mostrar unha gran variabilidade rexional en termos de intensidade e duración.

Un claro exemplo é a última gran onda de calor que aconteceu en España, alá por agosto de 2018. De forma un tanto similar á onda de calor que estes días azouta con forza a península, esta última gran onda foi o resultado dunha intensa dorsal (situación anticiclónica) en altura, situada no oeste peninsular. Por este motivo as maiores intensidades rexistráronse no oeste e noroeste da península, así como en zonas montañosas, froito da súa presenza en altura.

Severidade diaria da onda de calor de 2018. Díaz-Pouso, A., Royé, D., Lorenzo, N. (2022). Análise espazo-temporal da onda de calor de 2018 na península ibérica e Baleares mediante a utilización do Índice Excess Heat Factor. Author provided

De acordo cos datos relativos ao período histórico (1971-2000), nas zonas nas que se rexistra unha maior intensidade (tamén chamada severidade), a duración das ondas de calor é menor, xa que estas zonas están máis expostas ao rápido transporte das masas de aire desde o océano Atlántico cara ao oeste da península.

Mostra desta gran variabilidade rexional é que a duración das ondas de calor na costa mediterránea e arquipélago balear duplica a duración do fenómeno no oeste peninsular. Nos días máis intensos do evento de 2018 (2-3 de agosto), a onda de calor chegou a copar máis dun 99% do territorio, afectando un total de 50 millóns de persoas. Máis de 14 millóns padeceron condicións de severidade extrema.

Poboación afectada pola onda de calor de 2018. Díaz-Pouso, A., Royé, D., Lorenzo, N. (2022). Análise espazo-temporal da onda de calor de 2018 na península ibérica e Baleares mediante a utilización do Índice Excess Heat Factor. Author provided

Medidas de adaptación e mitigación

Nos próximos días veremos como o oeste e o noroeste peninsular deixarán de atoparse baixo condicións de onda de calor, mentres que no leste peninsular, e máis concretamente no litoral mediterráneo, estas condicións aínda persistirán.

Nas últimas décadas as ondas de calor convertéronse nun fenómeno atmosférico extremo por excelencia, debido ás súas implicacións non só na saúde da poboación senón tamén na agricultura, a gandería e os transportes.

É urxente tomar medidas de adaptación e mitigación: desenvolver plans de alerta, acción e comunicación, levar a cabo estudos sobre os cambios na sensibilidade á calor da poboación e implementar melloras na práctica da gobernanza e no deseño urbano.


*Dominic Royé é investigador de Xeografía Física na Universidade de Santiago de Compostela. Alejandro Díaz Poso é investigador predoutoral en Xeografía Física da Universidade de Santiago de Compostela. María de las Nieves Lorenzo González é profesora titular da Área de Física da Terra da Universidade de Vigo.

Cláusula de Divulgación: As persoas asinantes non son asalariadas, nin consultoras, nin posuen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado anteriormente.

1 comentario

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.