Na clasificación para o Mundial 2026, varias decenas de xogadores menores de 20 anos participaron coas súas seleccións, e algúns poden estar entre os máis destacados neste Mundial. Case todos eles foron “sacados da rúa” para integralos en academias e canteiras de clubs ben organizados. Os medios destacan por exemplo que Lamine Yamal, da selección española, “é un rapaz de 18 anos que reivindica o fútbol da rúa”.
Pero ata que punto se pode considerar que un futbolista desenvolveu o seu talento de forma autodidacta na rúa, nun contexto no que a maioría das seleccións líderes son de países onde o xogo na rúa apenas existe?
Todo apaixonado do deporte está interesado nos factores que explican unha traxectoria de excelencia. No caso das grandes estrelas do fútbol actual, deféndese demasiado a miúdo certa superioridade do xogo de rúa fronte ao que desenvolven quen se forma desde o principio en academias e equipos, como argumenta Arsène Wenger, Xefe de Desenvolvemento Mundial do Fútbol da FIFA.
Aprender xogando na rúa vs a academia
En futbolistas de máximo nivel constatouse unha traxectoria de aprendizaxe de gran compoñente autodidacta antes da puberdade, como vemos nas historias de Pelé, Cruyff, Maradona e Messi.
A práctica de xogo libre proporciona variabilidade de comportamentos técnicos, alta frecuencia de accións con balón, numerosas situacións dun contra un e unha gran cantidade de tempo efectivo de práctica libre e voluntaria. Pero isto só explica unha parte limitada das causas polas que se alcanza o máximo nivel.
Se analizamos os itinerarios de futbolistas de alto nivel podemos ver que non aprenderon unicamente co xogo libre: en realidade, eles mesmos buscan de xeito intuitivo a mellora das súas condutas específicas en xogo tanto de ataque como de defensa.
A práctica do xogo libre acaba sendo dirixida a través dunha aprendizaxe autorregulada. O cerebro do propio xogador deseña ciclos de retroalimentación (proba, erro e axuste), ligados á súa motivación intrínseca e á regulación das súas condutas técnico-tácticas.
Por exemplo, cando un xogador en formación se dá conta de que un caneo, reiterado e eficaz, xa non lle funciona contra os seus compañeiros habituais, ten que adaptarse e probar novas solucións nos seguintes intentos.
Captados na infancia
Moitos xogadores de máximo nivel foron captados en idades temperás, como Cristiano Ronaldo e Iniesta aos 12 anos, Messi aos 13 e Lamine Yamal antes dos 7, para ser incorporados a un ecosistema de aprendizaxe máis estruturada. Como membros da academia do Sporting de Portugal e do FC Barcelona respectivamente, recibiron atención especializada que, combinada coas súas capacidades de autocoñecemento e regulación, deu como resultado a interacción e mutua potenciación dos dous tipos de prácticas.
Así, estes futbolistas incrementan conscientemente a súa formación, a través do seu proceso autodidacta primeiro e despois coa práctica de adestramento estruturada e dirixida por excelentes técnicos nas academias.
A combinación gañadora
Por tanto, o debate entre fútbol “de rúa” e de “academia” expón unha falsa dicotomía. As academias de alto nivel achegan ensino planificado, con retroalimentación experta e desafíos progresivos de rendemento. O xogo libre ofrece máis autonomía, creatividade e iniciativa privada.
A maioría de futbolistas que chegan ao máximo nivel proceden da combinación de ambas as contornas: primeiro aprenderon a explorar como mellorar por si mesmos e, logo e ao mesmo tempo, foron estimulados por unha práctica organizada de calidade desde idades temperás.
Novas canles de aprendizaxe
Alén das academias, existe outro factor que modificou moito como os nenos e as nenas observan e aprenden de fútbol: hoxe pódese ver en directo e indirectamente en pantallas de televisión, internet, videoxogos ou redes sociais, o que permite identificar modelos exitosos a emular.
Ver outros xogar mellora a toma de decisións e axuda a integrar xestos técnicos complexos. Grazas á observación, apréndese a identificar cando convén conducir ou canear, cando un equipo debe ampliar o xogo polas bandas para atopar espazos ou como orientar o corpo antes de recibir un pase.
Así o manifestaron xogadores como Neymar (“Aprendín os meus trucos vendo vídeos na internet… intento facer o que vexo”); e outros como Romário, que aconsellou a Messi “aprender algunhas cousas se ve os vídeos de Pelé”. Iniesta declarou que de pequeno miraba xogadores como Laudrup, Guardiola e Valerón, e trataba de aprender deles; Lamine Yamal afirmaba “Non vin a Henry en directo, pero en vídeos encantábame”; e Eric García vía “desde moi pequeno (…) calquera partido que houbese pola tele”.
En definitiva, todos os exemplos apuntan a que o talento nado do xogo na rúa non é o único que determina a calidade do futbolista. Talvez se trata de atopar o equilibrio entre ambos os enfoques. Como Lamíne Yamal dixo recentemente a mestura “de rúa e academia” pode ser a mestura perfecta, como a realidade e a evidencia científica mostran.
Cláusula de divulgación: Rafael Martín Acero non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
