A primeira onda de calor do verán en España e noutros países de Europa occidental, como Portugal, Francia, Italia e Alemaña, temperá no calendario, bateu récords de temperatura no mes de xuño en moitos lugares. En España, este pasado mes foi o xuño máis cálido desde 1961, en que comeza a contabilización das súas anomalías, do mesmo xeito que en Europa occidental, onde supuxo o xuño máis cálido desde que se teñen rexistros.
Os 40 graos superáronse con facilidade na última semana do mes en amplos sectores da metade sur da España peninsular, principalmente en Andalucía e Estremadura, e noutros lugares moito máis setentrionais, como en Ourense (Galicia) ou Xirona (Cataluña). Os valores extremos nos estados ibéricos foron de 46,6 graos, en Amora, a un 100 km ao leste de Lisboa, e de 45,8 graos, en El Granado, na provincia de Huelva.
As noites resultaron insufribles, incompatibles co descanso nocturno, nos centros das cidades mediterráneas e da metade sur de España e Portugal. O caso de Barcelona é moi significativo: no barrio do Raval todas as noites da última decena de xuño foron tórridas, é dicir, con temperaturas mínimas de 25 graos ou superiores, e continuaron así ata os primeiros días de xullo.
As augas do Mediterráneo mostran tamén uns valores esaxeradamente elevados para o momento do ano. Son equivalentes aos récords de agosto dos últimos dous veráns. E hai que pensar que a grande inercia térmica da auga practicamente asegura que esta anomalía térmica mariña durará todo o verán e ata ben entrado o outono. Neste sentido podemos afirmar que a calor seguirá, polo menos nas augas mariñas e nos espazos litorais e insulares.
Europa quéntase
Tamén fóra da península ibérica as temperaturas alcanzaron valores récord para o mes de xuño, como no norte de Alemaña, en diversos lugares de Francia e no Ártico noruegués. Un potente anticiclón en altura con intrusión de aire do sur, sahariano, foi a causa desta onda de calor temperá.
Graficamente, o anticiclón supuxo a tapadeira dunha enorme cúpula ou domo de aire cálido, que cubriu a península ibérica e boa parte de Europa occidental. O persistente anticiclón ocorreu nos días con maior insolación potencial, por ser os máis longos do ano e nos que o sol alcanza a maior altura sobre o horizonte.
É difícil saber se no presente verán haberá máis ondas de calor. As predicións estacionais para o trimestre xullo-agosto-setembro indican que a probabilidade de que teña unha temperatura media superior á normal é elevada, superior ao 70%, tanto en España como en gran parte de Europa. Nos últimos veráns a ocorrencia de varias ondas de calor no sur de Europa foi a norma.
Efectos na saúde
O exceso de calor, diúrno ou nocturno, ten unha repercusión negativa na saúde humana. Os humanos somos animais homeotermos, de temperatura interna case constante, entre 36,5 e 37 graos. Cando o exterior alcanza valores próximos ou superiores, non nos serve a vasodilatación cutánea, “poñernos vermellos”, é dicir, aumentar o sangue circulante pola periferia para desprender calor. Se o ambiente está a maior temperatura, como a calor sempre se transfire do corpo máis quente ao de menor temperatura, o aire contaxiaranos calor. Quédanos entón un último mecanismo termorregulador para manter a temperatura interna nos seus límites: a sudación.
Non existe outro animal que teña un número de glándulas sudoríparas nin unha taxa de sudación tan alta como os humanos. A suor, formada por auga e sales minerais, ao evaporarse desde a pel, produce, como toda evaporación, un arrefriado. Naturalmente, haberá que repoñer a auga bebendo abundantemente, so pena de deshidratarnos.
Alimentos como o gaspacho e as ensaladas achégannos auga e sales. Igualmente, as froitas (melón, sandía, etc.) son recomendables e apetecibles en tempo cálido.
Ademais da deshidratación, os golpes de calor son efectos moi perigosos do exceso de calor. Cando a persoa é incapaz de manter a súa temperatura interna constante e vaise elevando ata alcanzar valores que superan os 40 graos, desvanécese e require atención médica urxente. Cae en coma e os danos poden ser irreversibles.
Durante esta última onda de calor, producíronse en varios países mortes por golpe de calor e outras, bastante máis numerosas, tamén atribuíbles ás altas temperaturas, aínda que de forma indirecta, por agravamento de enfermidades crónicas. En particular, as persoas de idade avanzada e con enfermidades crónicas son moi vulnerables á calor, especialmente se están en condicións de pobreza enerxética. É dicir, se non dispoñen dun aparello de aire acondicionado. Non descansan ben pola noite, debilítanse e aumenta a súa morbilidade: os ingresos hospitalarios, e tamén, desgraciadamente, a súa mortalidade. É un problema de saúde pública.
Finalmente, aínda que os países do sur de Europa son os expostos con maior frecuencia e intensidade a valores moi altos de temperatura, a adaptación á calor extrema debe ser tamén prioritaria nos países do centro e norte do continente, menos habituados ás ondas de calor. A maioría dos apartamentos e ata os servizos públicos destes países non dispoñen de aire acondicionado. Nin o modo de vida, nin a aclimatación á calor se corresponden con temperaturas esaxeradamente altas.
Cláusula de divulgación: Javier Martín Vide non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
