O 28 de abril de 1832 o rei Fernando VII declarou a fin da execución por aforcamento dentro dos seus dominios. Ata aquí chegou a vixencia legal deste tipo de condena en España. Con todo, chegar a coñecer as causas e a aparición do castigo á forca é algo máis complexo. É necesario remontarse á alta Idade Media para atopar as primeiras referencias sobre esta forma de execución tan difundida despois. E este foi o proxecto da miña investigación.
De Castela ao norte de Portugal, de León a Santiago, entre o 1100 e 1200 algo sucedeu coas formas da xustiza e a pena de morte. Detéctase o cambio nunha serie de testemuños daqueles que padeceron a lei, negociaron con ela e víronse influídos e afectados, mesmo ata perder as súas vidas.
Hai probas anteriores da práctica desta pena capital. As máis antigas retrotráense ata o século IV en zonas como Francia ou Reino Unido, onde existen evidencias arqueolóxicas e forenses sobre o uso desta forma terrible de morte antes do século XI.
Non se sabe exactamente cando empezou a utilizarse, nin cando apareceron as primeiras forcas na península ibérica. En Toledo no ano 1115 xa se cita o monte onde se aforca aos ladróns, nunha compravenda. Durante eses mesmos anos a raíña Urraca utiliza a referencia de castigo en dous dos seus documentos oficiais.
Pero quen eran aforcados e por que?
Unha das primeiras referencias lévanos a un xuízo. Un xuízo sobre propiedades entre dúas grandes institucións: a Catedral de León e o mosteiro de Sahagún en 1215. Das decenas de testemuñas, dous homes mencionan a forca entre os recordos da súa mocidade. Ambos presenciaron, ao redor dos 13 anos, a morte na forca dun tal Martín de Valderas. Tal impresión causoulles que, 40 anos máis tarde, aínda refiren os feitos como un momento clave nas súas vidas.
Pola mesma época pero noutra zona, Santiago de Compostela, un home da comarca escribiu o seu testamento en 1171. Chamábase Petrus e declaraba que fora xulgado por unha causa grave e que por iso os xuíces o querían aforcar (volunt me suspendere). Antes da execución, Petrus recoñecía que embarazara a súa criada e dispoñía bens para o seu descendente.
Na mesma época na que isto ocorría, comezábase a levantar o famoso Pórtico da Gloria da Catedral, non moi lonxe de onde Petrus fora xulgado. Nel aparecerían retratados os castigados á forca.
E por último achamos un caso que non foi froito da memoria das testemuñas nin da voz última do executado. Pertenceu máis ben aos responsables da xustiza, quen utilizaba armas como a forca para ameazar. Tamén en Galicia, no mosteiro de Sobrado, Iohannes e a súa muller Exemene estaban en disputa cos monxes por unha propiedade. Esta propiedade, familiar e legada polo pai de Iohannes, escondía un secreto: un xacemento de ferro ambicionado por ambas as partes.
O litixio perseverou. E cando parecía atrancado, os monxes de Sobrado ameazaron a Iohannes co cárcere e a forca se non se sometía a entregar a herdanza. Aínda que Iohannes se someteu, morreu tempo despois. A súa muller seguiu batallando pola propiedade, pero ao final os monxes gañaron. O testemuño da xustiza quedou reflectido no rexistro das súas propiedades, utilizando a sombra da forca.
A pena máis aló da morte: o recordo e a lección
A forca representa o símbolo dos castigos no Antigo Réxime e na Idade Media, tanto nas cidades como no campo e mesmo nos bosques de Europa. É o sinal do señorío, da xustiza particular e local, pero tamén da xustiza real.
Tamén chamada “árbore infeliz” ou “fatal”, retrata un instrumento visible que contamina e determina a paisaxe cos seus condenados e xera leccións para quen observa como morren os aforcados. Máis que para perseguir os delitos de sangue, a sanción parecía centrada en loitar contra o roubo e protexer a propiedade, unha constante desde as regras urbanas ata os casos documentados.
O castigo non era só a propia morte, senón as consecuencias da putrefacción e a desaparición do seu corpo dunha forma innobre que adoutrinaba os demais. Porque a morte por aforcamento como pena pública non ía só contra aqueles sentenciados a morrer desa forma. Tamén supoñía un simulacro para todos aqueles que observaban a fatal representación do poder absoluto da xustiza sobre a vida das persoas.
Cláusula de divulgación: Abel de Lorenzo Rodríguez non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
Quero darlle as grazas e os meus Parabéns a Abel de Lorenzo, non son historiador , peroconsidero moi interesante o seu traballo e anímoo a proseguir nesa investigación dado que dos aforcamentos en Galiza a penas se fala.
Xaquin Penas Patiño