As teorías da conspiración non son un fenómeno marxinal nin anecdótico. En España, desde os anos setenta ata hoxe, cada grande episodio de terrorismo estivo acompañado de relatos alternativos que poñen en dúbida a versión oficial. Estes discursos, lonxe de quedar en círculos reducidos, móvense nas redes sociais, podcast, medios de comunicación e debates políticos, alcanzando a millóns de persoas.
Un exemplo recente atopámolo na entrevista que o youtuber Jordi Wild fixo ao excomisario José Manuel Villarejo en 2024, que superou os tres millóns de visualizacións. Nela, Villarejo suxeriu a implicación da CIA e de sectores do franquismo no asasinato do presidente do goberno español Carrero Blanco (1973), e sinalou aos servizos secretos marroquís e franceses nos atentados do 11M. Máis aló das súas palabras, o máis revelador foron os comentarios do vídeo: miles de usuarios discutindo con vehemencia, proba do atractivo e persistencia deste tipo de narrativas.
Algo parecido ocorre cos atentados xihadistas de Barcelona en 2017. ERC e Junts reclamaron a desclasificación de documentos do Centro Nacional de Intelixencia (CNI), baixo a sospeita –alentada tamén por Villarejo– de que os servizos secretos coñecían os plans dos terroristas de Ripoll e permitiron que actuasen para dar un “susto” ao independentismo catalán. Aínda que careza de probas sólidas, esta teoría mostra como as conspiracións logran impacto político real.
Que caracteriza a unha teoría da conspiración
Aínda que cambien os protagonistas ou o contexto histórico, todas as teorías da conspiración funcionan cos mesmos ingredientes:
— Un complot oculto: sempre hai un grupo todopoderoso –o Estado, unha multinacional, os servizos secretos ou unha elite económica– que move os fíos na sombra.
— A lóxica circular: a ausencia de probas non se interpreta como unha debilidade, senón como a confirmación de que a trama existe e ocultouse con éxito.
— Nada é casualidade: cada acontecemento forma parte dun plan máis amplo, conectado con outros episodios aparentemente independentes.
— A manipulación de datos: terxivérsanse feitos, invéntanse probas ou se repiten rumores ata que parecen certos.
— O atractivo sensacionalista: ofrecen un relato emocionante, alternativo á versión oficial, con gran capacidade de difusión grazas aos medios e, hoxe en día, ás redes sociais.
Estes elementos converten ás teorías conspiradoras en narrativas moi persuasivas: simplifican o complexo, ofrecen certezas en momentos de incerteza e apóianse na desconfianza cara ás institucións.
De Carrero Blanco a Barcelona
En España, ao longo das últimas décadas, atopamos múltiples exemplos destas conspiracións:
— O asasinato de Carrero Blanco (1973): oficialmente atribuído a ETA, pronto se rodeou de teorías que sinalaban á CIA, a URSS ou mesmo a sectores do franquismo.
— O incendio do Hotel Coroa de Aragón (1979): con 83 mortos, converteuse nun terreo fértil para hipótese sobre ETA, o FRAP ou a extrema dereita.
— A campaña de ETA contra o narcotráfico nos anos oitenta: a organización terrorista sostivo que o Estado intoxicaba con heroína á mocidade vasca, unha narrativa asumida na súa contorna política e mediática.
— Os atentados do 11M (2004): a pesar da autoría probada de Al Qaeda, unha parte da dereita política e mediática alimentou teorías alternativas que aínda hoxe circulan que tamén os vinculaban a ETA.
— Os atentados de Barcelona (2017): a idea de que o CNI coñecía e tolerou os plans da célula xihadista de Ripoll converteuse nun relato recorrente en medios, debates parlamentarios e redes sociais, a pesar de non contar con evidencias.
Cada un destes casos mostra como as conspiracións sobreviven ao paso do tempo, mesmo fronte a sentenzas xudiciais firmes ou evidencias históricas.
Por que funcionan
As teorías da conspiración prosperan porque cumpren funcións psicolóxicas e sociais moi eficaces. Ofrecen explicacións sinxelas a sucesos dolorosos ou caóticos, reforzan a identidade de grupo e permiten desprazar a culpa cara a un inimigo externo. En ocasións, mesmo converten a determinados personaxes en heroes ou profetas que denuncian os supostos complots.
Na actualidade, ademais, as redes sociais multiplican o seu impacto. Plataformas como Youtube, Telegram, X ou Forocoches permiten que calquera individuo poida difundir un relato alternativo co mesmo alcance que un gran medio de comunicación. De feito, unha simple procura en Google sobre calquera dos casos mencionados devolve antes as versións conspiradoras que as análises académicas.
O reto para a democracia
As teorías da conspiración teñen consecuencias reais: erosionan a confianza nas institucións, dificultan a convivencia democrática e, en ocasións, alimentan a polarización e a violencia. No caso do terrorismo, convértense nun recurso político poderoso para mobilizar emocións e reforzar identidades, aínda que se baseen en datos falsos ou terxiversados.
Por iso é esencial que universidades, investigadores e medios adopten un papel máis activo en desmontar estes relatos. Os historiadores, en particular, debemos saír dos límites do ámbito académico e aproveitar tamén os espazos dixitais para explicar con claridade que sabemos e que non sabemos sobre o noso pasado recente.
Ningunha das conspiracións en torno ao terrorismo en España presentou probas sólidas. Todas se sosteñen na falacia de que a ausencia de evidencias é en realidade a maior proba da trama. O seu atractivo reside en que converten a dúbida e a desconfianza nun relato emocionante, onde nada é casualidade e todo forma parte dun plan secreto.
Fronte a elas, a única resposta posible é máis investigación, máis divulgación e máis pensamento crítico. Entender como funcionan as teorías da conspiración non só axuda a combater a desinformación: é tamén unha tarefa esencial para protexer a calidade da nosa democracia.
Cláusula de divulgación: Pablo García Varela recibe fondos da Xunta de Galicia dentro do programa de Axudas de apoio á etapa de formación posdoutoral da Xunta de Galicia 2023.
