Que sabemos ata hoxe sobre a transmisión do SARS-CoV-2?

Expertos do CSIC analizan neste artigo a evidencia coñecida ata o momento sobre os factores que inflúen na capacidade de infección do virus

As particularidades da transmisión do SARS-CoV-2 foron clave na magnitude da pandemia.
As particularidades da transmisión do SARS-CoV-2 foron clave na magnitude da pandemia.

* Un artigo de

Iñaki Comas Espadas, Álvaro Chiner Oms, Ana María García Marín e Fernándo González Candelas

Se pretendemos previr novos brotes da Covid-19 debemos estudar a transmisión do SARS-CoV-2. Coñecer as vías de contaxio, a capacidade de transmisión en diferentes grupos de poboación, os lugares relacionados con maior risco de exposición, así como indagar como ocorren os eventos de transmisión local, resulta clave. Tanto para comprender como se comporta o virus como para desenvolver intervencións destinadas a controlar a súa expansión.

A continuación resumimos o que, a día de hoxe, coñecemos sobre como se transmite o virus, tentado dar resposta aos principais interrogantes e facendo fincapé en temas que suscitan especial interese, como a transmisión por persoas asintomáticas ou na poboación infantil.

Superdispersores: individuos ou eventos?

Ao contrario que noutras enfermidades infecciosas, o evento de superdispersión é común e podería estar detrás do éxito inicial do virus. En que consiste a superdispersión? O termo fai referencia a que uns poucos infectados son capaces de infectar a un gran número de persoas, mentres que a gran maioría non transmite o virus. No caso do coronavirus estímase que un 10% dos infectados contribúe a un 80% das transmisións.

Estímase que un 10% dos infectados contribúe a un 80% das transmisións

Aínda que é unha palabra coa que cada vez estamos máis familiarizados, é importante cuestionarse: quen é o superdispersor, o evento ou o individuo? Identificar a un individuo como superdispersor pode levarnos, debido aos prexuízos, a supoñer que, ou ben actúa deliberadamente, ou ben leva unha vida con prácticas de risco.

Pero o certo é que non dispoñemos de evidencias sobre características comúns dos potenciais superdispersores, xa que de feito moitos transmisores son asintomáticos ou presintomáticos. Con todo, si temos evidencias de que o contaxio masivo preséntase baixo circunstancias comúns. Referímonos, sobre todo, á presenza de persoas infectadas en espazos pechados e en contacto continuo con outras persoas. Por iso é polo que resulte máis correcto falar de eventos superdispersores.

Na imaxe un evento de superdispersión que tivo lugar nun restaurante en China. O espazo pechado, unido ao gran número de persoas e o contacto próximo e continuado contribuíu a un brote de dez casos. O caso índice era asintomático e por tanto non era consciente de estar infectado. Neste caso ademais a dirección do aire acondicionado contribuíu á dispersión do virus e a incrementar as probabilidades de infección en determinadas zonas do establecemento. Fonte: Emerging Infectious Disease.
Na imaxe, un evento de superdispersión que tivo lugar nun restaurante en China. O espazo pechado, unido ao gran número de persoas e o contacto próximo e continuado contribuíu a un brote de dez casos. O caso índice era asintomático e por tanto non era consciente de estar infectado. Neste caso ademais a dirección do aire acondicionado contribuíu á dispersión do virus e a incrementar as probabilidades de infección en determinadas zonas do establecemento. Fonte: Emerging Infectious Disease.

Actualmente, dadas as dificultades para detectar todas as persoas capaces de transmitir que desenvolveremos máis adiante, unha estratexia preventiva eficaz é a de evitar situacións de risco con medidas específicas de confinamento e desescalada.

Onde se transmite o virus?

Polo xeral, a transmisión ten lugar principalmente en espazos pechados nos que existen contactos próximos e gran cantidade de persoas. Calquera actividade que se asocie cunha respiración axitada tamén pode representar un risco para a transmisión o virus. Por exemplo, nun ximnasio tivo lugar un brote entre os asistentes a unha clase de zumba, pero non entre os de ioga e pilates, a pesar de que compartían espazo.

Revisando unha recompilación dos brotes mellor coñecidos, podemos observar que a maioría se dan en lugares interiores de moi diversa índole (desde centros relixiosos ata cruceiros e residencias de estudantes). Lugares nos que adoita producirse unha alta aglomeración de xente ou cun uso compartido de zonas comúns por multitude de persoas.

Poden transmitir o virus os individuos asintomáticos?

É importante puntualizar que nesta categoría mestúranse os asintomáticos reais cos presintomáticos, é dicir, os que transmiten xusto antes de presentar síntomas. En calquera caso, estímase que representan ao redor dun 20-40% dos infectados, dependendo do segmento poboacional. E documentouse que si son transmisores. De feito, considéranse un factor moi importante no ‘éxito’ do SARS-CoV-2.

No caso do SARS, a transmisión do virus asociábase a uns síntomas concretos. Por iso o diagnóstico precoz permitía illar os casos antes de que transmitisen a individuos sans. Nesta experiencia previa baseouse a resposta inicial de España e outros moitos países á Covid-19: identificación “pasiva” de casos. É dicir, esperar a que os individuos infectados presenten uns síntomas concretos e acudan aos servizos sanitarios para facer diagnostico precoz.

Con todo, coa Covid-19 esta estratexia non é válida, debido a que existe un período presintomático de varios días e hai unha alta porcentaxe de casos asintomáticos. Todos eles son capaces de transmitir antes de que os detecte o sistema de saúde. De aí a importancia de adoptar unha procura activa de casos durante a desescalada. Dito doutro xeito, expor unha estratexia baseada na tríada: test, seguimento e illamento (test, trace, isolate).

Este método consiste en diagnosticar a calquera persoa con algún síntoma mínimo, illala, buscar aos seus contactos, diagnosticalos, illalos… E deter así as cadeas de transmisión antes de que o número de casos secundarios sexa tan grande que non se poidan trazar. Isto último é o que ocorreu na primeira onda da pandemia.

Con todo, esta estratexia só é válida mentres o número de contaxios sexa baixo. Cada caso ten entre 5 e 10 contactos que estudar (como mínimo). Isto fai que o número de contactos totais aumente rapidamente a dimensións incontrolables. Por tanto, a acción individual cidadá de distanciamento social e adopción de medidas de protección é esencial para manter o número de contagios baixos.

Nese sentido, recentemente publicouse a primeira evidencia robusta sobre a efectividade da distancia social e as máscaras.

Cando se transmite o virus?

Relacionado co punto anterior, xorde a dúbida de cando é capaz unha persoa infectada de transmitir o virus. Un estudo recente indica que unha parte importante dos pacientes infectados que transmitiron o virus (44% dos eventos analizados) fixérono durante o período presintomático (ata 2-3 días antes de mostrar os primeiros síntomas). De feito, este estudo mostra que a maior capacidade infectiva alcánzase xusto antes de mostrar os primeiros síntomas. Noutras palabras, estes individuos son capaces de transmitir o virus antes de que o sistema de saúde detectounos.

Un estudo expón que un 44% dos eventos analizados correspóndese con transmisión de pacientes presintomáticos

Inflúe a idade na capacidade de transmisión do virus?

A capacidade de transmisión do SARS-CoV-2 parece a mesma nos diferentes segmentos poboacionais, exceptuando os menores de dez anos. As hipóteses máis sólidas suxiren que a capacidade de contaxio depende da carga viral, aínda que é necesaria maior evidencia científica. Asumindo que isto é así, poderiamos predicir se existen diferenzas na taxa de transmisión entre os diferentes grupos etarios analizando a súa carga viral.

Nun estudo realizado hai pouco en Alemaña con preto de 4.000 pacientes de Covid-19, mediuse a carga viral dos participantes concluíndo que non existen diferenzas significativas na carga viral en función da idade. Unha limitación do estudo é que se realizou só con pacientes hospitalizados, excluíndo aos individuos con sintomatoloxía leve ou asintomáticos.

Teñen os nenos maior risco de transmisión do virus?

Esta é unha das cuestións máis polémicas. Unha resposta afirmativa podería supoñer o peche prolongado de escolas, con todas as consecuencias sociais de gran calado que iso conleva, como problemas de conciliación, o retroceso en cuestións de igualdade e no ensino dos nenos… Por tanto, é de capital importancia determinar se a escola e os nenos son vectores de transmisión.

En certas enfermidades, como a gripe, os prepúberes son claramente facilitadores de transmisión. Pero cando falamos de Covid-19 atopámonos nun escenario diferente, no que temos evidencias tanto a favor como en contra deste feito.

O estudo anterior mostrábanos que os nenos teñen a mesma carga viral que os adultos. Con todo, os nenos incluídos son aqueles con sintomatoloxía bastante grave, e por tanto poden non ser unha mostra representativa do escenario real. Esta baixa prevalencia, por outra banda, podería explicarse grazas a que a expresión da encima convertidora de anxiotensina II (ACE2) no epitelio nasal é menor en poboación infantil, aínda que se require dunha cohorte máis extensa para poder afirmalo.

En estudos de contactos de varios países non se atopou que os nenos sexan casos índice de brotes. Isto significa que, nos brotes estudados, non se atopou ningún neno que fose o inicio da cadea de contaxio. Pero hai que ter en conta a limitada capacidade do sistema de detectar estes casos, xa que os nenos son máis asintomáticos que os adultos. E, aínda que é certo que se produciron algúns brotes en escolas, resulta moi complicado determinar se o caso índice foi un escolar ou un adulto.

Un modelo recente suxire que o peche das escolas podería ser unha medida efectiva para reducir o pico de incidencia entre un 40-60% e retardar así a epidemia. Argumentan que, aínda que os nenos son menos susceptibles que os adultos, compénsano porque teñen moitos máis contactos e prácticas de risco que os fan estar máis expostos e ser máis propensos a transmitir.

Pola súa banda, unha metaanálise si identifica os nenos como individuos menos susceptibles á infección, pero os datos sobre a súa relación coa transmisión son inconclusos.

En definitiva, aínda se precisan investigacións máis robustas que poidan avalar a toma de decisións en asuntos que implican un alto impacto social como o peche das escolas.

Son infecciosas as persoas que deron positivo tras ser dadas de alta?

Desde o inicio da pandemia notificáronse casos de pacientes que obteñen un resultado positivo tras a súa completa recuperación. Observouse como algo común en ata o 30% dos pacientes. Aínda que resulte alarmante que algúns pacientes, días ou semanas despois de recibir o alta hospitalaria, dean positivo na proba de PCR, é un dato que debemos manexar con cautela.

O que representaban eses casos non estaba claro nos primeiros días da epidemia. Era reinfección? Ou quizais unha infección mal resolta cun reservorio onde se esconde o virus? Ou talvez detección de material xenético non infectivo?

Ata a data, a mellor evidencia provén de Corea do Sur, onde se realizou o seguimento de 285 destes pacientes e os seus contactos. Tras o estudo epidemiolóxico e o testado dos contactos, concluíuse que ningún dos analizados era positivo, indicando así que os pacientes con resultado de PCR positiva persistente non son contaxiosos, e a análise dos restos de virus detectados confirmou que perderan a súa capacidade infectiva.

Existen ferramentas para rastrexar a transmisión?

A epidemioloxía xenómica permite seguir a transmisión e movemento do virus a calquera escala estudando a secuencia do seu xenoma. En España diferentes grupos están a traballar en epidemiología xenómica do virus incluíndo un consorcio, SeqCOVID Spain, de máis de 40 hospitais e centros de investigación que pretender chegar a secuenciar entre quince e vinte mil mostras doutros tantos pacientes. Por se soa, a secuencia xenómica non ten suficiente resolución para analizar o detalle dos brotes. Pero cando a unimos con información epidemiolóxica transfórmase nunha ferramenta poderosísima.

Valga como exemplo o estudo levado a cabo nun hospital de Sudáfrica para resolver un brote nosocomial que implicou a 119 individuos entre pacientes e persoal sanitario. O verdadeiramente importante deste tipo de investigacións é que son capaces de dotar de información valiosa ás autoridades de Saúde Pública, para que poidan adoptar medidas de control da transmisión do virus.


* Os autores do artigo son investigadores do Instituto de Biomedicina de Valencia (IBV-CSIC) e do Centro de Investigación Biomédica en Rede (Ciber) en Epidemioloxía e Saúde Pública (Ciberesp).

Cláusula de divulgación: Iñaki Comas Espadas recibe fondos do Ministerio de Ciencia, Instituto de Salud Carlos III, CSIC e European Research Council; Fernando González Candelas recibe fondos de Ministerio de Ciencia e Innovación, Conselleria de Educacion y Ciencia (GVA), Conselleria de Sanidad Universal y Salud Pública (GVA); Ana María García Marín e Álvaro Chiner Oms non reciben salarios, nin exercen labores de consultoría, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes alén do posto académico citado.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.