Aprender matemáticas supón un desafío particular, diferente ao doutras materias escolares.
En primeiro lugar, require moito máis que memorizar estratexias ou lembrar fórmulas: implica poñer en marcha procesos mentais complexos e coordinalos. A diferenza doutras materias ou contidos, nos que pode bastar con comprender ou lembrar información, as matemáticas esixen transformar datos, establecer relacións abstractas e planificar diferentes pasos para chegar a unha solución.
Neste proceso, a memoria de traballo desempeña un papel fundamental porque permite manter e manipular a información necesaria mentres se resolve unha tarefa matemática, e a velocidade de procesamento axuda a realizar con axilidade as operacións básicas.
Matemáticas e funcións executivas
Tamén interveñen outras funcións executivas: a planificación (determinar os pasos que se deben seguir, organizalos nunha orde lóxica e supervisar o progreso para avaliar posibles solucións); a inhibición (frear respostas impulsivas ou automáticas e resistirse a elementos externos que poidan distraer durante a resolución); e a flexibilidade (cambiar de estratexia cando o procedemento inicial non conduce ao resultado esperado).
A todo iso súmase o razoamento non verbal, entendido como a capacidade de recoñecer patróns e establecer relacións entre elementos para guiar as estratexias de solución.
A linguaxe tamén resulta clave a medida que as tarefas se volven máis complexas. Para resolver un problema correctamente é necesario comprender o significado das palabras e expresións que aparecen no enunciado. Por exemplo, termos como “aumentar”, “quitar” ou “repartir en partes iguais” implican operacións matemáticas concretas, e se o alumnado non domina ese vocabulario pode ter dificultades para entender que se lle pide.
Esta interacción entre compoñentes lingüísticos, coñecementos matemáticos e procesos cognitivos de carácter máis xeral explica por que son frecuentes as dificultades en matemáticas e por que persisten aínda que os alumnos se esforcen.
Un problema que comeza cedo
A evidencia científica indica que as dificultades non dependen unicamente da intelixencia ou a perseveranza (nin de dificultades específicas como a discalculia), senón da interacción de múltiples factores educativos, cognitivos, matemáticos, lingüísticos e socioafectivos. É importante detectar cales son e como se combinan, pois pola contra as dificultades acumúlanse e mantéñense ao longo de toda a etapa escolar.
As dificultades en matemáticas aparecen xa en Educación Infantil e consolídanse en Educación Primaria. Non se trata dun simple “descoido”: os nenos con baixo rendemento inicial adoitan mantelo durante anos.
Tradicionalmente, un baixo rendemento en matemáticas respecto ao cociente intelectual asociábase coa citada discalculia. Hoxe sábese que este criterio é limitado: aínda que esta dificultade pode estar detrás nalgunhas ocasións, noutras as causas responden a unha combinación de factores diferente.
Retos a abordar na aprendizaxe matemática
As habilidades necesarias para ter un bo rendemento matemático van evolucionando ao longo da escolarización. Algunhas tarefas, como o cálculo, apóianse sobre todo na memoria de traballo e en habilidades matemáticas temperás como o cálculo. Outras, como a resolución de problemas que comentamos, esixen unha maior comprensión verbal e presentan demandas cognitivas máis complexas.
Por iso, non todos os estudantes se enfrontan ás mesmas dificultades nin polas mesmas razóns. Algúns teñen problemas para memorizar as táboas aritméticas, outros tropezan ao seguir os pasos dun procedemento ou ao aplicalo en situacións novas. Estas dificultades poden estar relacionadas con limitacións en procesos xerais, como a memoria ou a atención, con dificultades nas habilidades lingüísticas necesarias para comprender enunciados ou con carencias nos coñecementos matemáticos previos.
Un ensino flexible e personalizado
Recoñecer esta diversidade implica que o ensino non pode ser uniforme nin basearse en estratexias idénticas para todo o alumnado. Debe ser flexible e adaptarse ás necesidades específicas de cada neno, o que supón observar como aprende cada estudante, propoñer actividades variadas en función das súas fortalezas e debilidades e ofrecer apoios axustados cando sexa necesario.
Moitos docentes xa traballan nesta dirección, aínda que os programas e currículos escolares non sempre facilitan este enfoque. Por iso é importante incorporar esta diversidade nas programacións didácticas e na formación do profesorado.
Diferentes tipos de apoios
As dificultades en matemáticas non son estáticas nin se axustan a un enfoque categórico simple. Non existen unicamente dous grupos —os que “entenden” e os que “non entenden”—, senón que hai moitos niveis intermedios. Algúns estudantes poden mostrar problemas puntuais que desaparecen con pequenas axudas, mentres que outros necesitan apoios máis intensos e prolongados ao longo do tempo.
Tamén é habitual que as dificultades non se distribúan de forma uniforme entre as distintas áreas: por exemplo, un alumno pode dominar o cálculo pero ter dificultades ao aplicar os seus coñecementos en contextos novos ou en tarefas máis complexas, como a resolución de problemas.
Por todo iso, resulta fundamental realizar un seguimento do progreso do alumnado durante períodos prolongados, máis aló dun curso escolar ou dunha avaliación puntual. Só mediante unha observación continua é posible comprender como evolucionan as súas habilidades, por que algunhas dificultades persisten e que tipo de ensino ou intervención resulta máis eficaz para superalas.
Estratexias de actuación baseadas na evidencia
De acordo cos nosos estudos, máis dunha cuarta parte dos nenos que presenta dificultades na aprendizaxe das matemáticas en Educación Infantil continúa con elas ao finalizar a etapa de Educación Primaria.
Enfoques educativos como o modelo de Resposta á Intervención (RtI) ou, de forma máis ampla, os Sistemas Multinivel de Apoio (MTSS) demostraron ser enfoques eficaces para organizar o traballo na aula.
Estes sistemas parten dun mesmo principio: ofrecer diferentes niveis de apoio en función das necesidades de cada estudante, que son detectadas de forma temperá a través de instrumentos de cribado. Cada nivel ofrece diferentes tipos de instrución, avaliación, intervención e apoios, con niveis máis intensivos a medida que se avanza no sistema.
Combinar estratexias
Os achados recentes tamén suxiren que os programas que combinan adestramento de procesos cognitivos con habilidades matemáticas concretas teñen maior potencial que os que se centran nun só aspecto.
Estratexias como a identificación e construción de esquemas de problemas, o ensino explícito de secuencias de estratexias cognitivas e metacognitivas, e o uso de materiais manipulativos para reducir a carga de abstracción demostraron ser eficaces para axudar os estudantes con debilidades cognitivas e lingüísticas.
Integrar sistematicamente estes enfoques na escola non só mellora a adquisición de habilidades matemáticas, senón que tamén favorece a confianza e autonomía dos estudantes, aspectos fundamentais para o seu desenvolvemento académico e emocional.
En definitiva, a combinación de detección temperá, intervencións estruturadas e integradoras e personalización segundo o perfil do alumno é a forma máis eficaz de abordar as dificultades matemáticas persistentes.
Máis aló da aula: un reto social
Comprender por que algúns nenos tropezan en matemáticas non é só un asunto académico: estas dificultades teñen un impacto directo nas oportunidades futuras dos escolares, tanto educativas como laborais e sociais.
A evidencia indica que a detección temperá e as intervencións adecuadas poden marcar unha diferenza significativa. O desafío actual é trasladar este coñecemento ás aulas, asegurando que ningún neno quede atrasado na aprendizaxe dunha área tan esencial como as matemáticas.
Cláusula de divulgación: Valentín Iglesias Sarmiento e Leire Pérez Pérez reciben fondos do Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades no marco do proxecto “Preditores Lonxitudinais do logro matemático multicomponente (LOPREMMA)”. Ref: PID2023-148052NB-100.
