En África subsahariana, un 40% da poboación non ten acceso a auga limpa, un alicerce da hixiene fronte a posibles infeccións.
En África subsahariana, un 40% da poboación non ten acceso a auga limpa, un alicerce da hixiene fronte a posibles infeccións.

Por que preocupa tanto a pandemia de Covid-19 en África

O escaso acceso á sanidade de boa parte da poboación converte ao coronavirus no que podería ser o maior problema de saúde pública nos últimos tempos

*Un artigo de

A pandemia de SARS-CoV-2 avanza implacable e pon en xaque aos sistemas de saúde de moitos países no hemisferio norte. Como xa aconteceu co coronavirus do SARS (2002-2003) e a gripe H1N1 (2009), a Covid-19 chega a África máis tarde. Este continente acumula máis de 6.000 casos notificados en 49 países. A Oficina Rexional da OMS en África advirte de que este podería ser o maior reto de saúde pública ao que se enfrontou a rexión nos últimos tempos.

África subsahariana é a rexión que presenta o maior risco de mortalidade por gripe estacional, seguida moi de preto polo Mediterráneo oriental e Asia sudoriental. Se temos en conta que a infección por SARS-CoV-2 está a mostrar taxas de contaxio e de letalidade maiores que a gripe e que hai unha posible asociación entre mortalidade pola Covid-19 e a dificultade de acceso aos recursos sanitarios, podemos albiscar que o continente africano non estaría na mellor situación para recibir a pandemia.

Fronte á incerteza do impacto que terá o coronavirus neste continente, sabemos que se suma a outras emerxencias. En África, os brotes de sarampelo e crise humanitarias conviven coas tres grandes endemias (malaria, sida e tuberculose), enfermidades tropicais desatendidas e unha praga de lagostas que ameaza a seguridade alimentaria no corno de África. Durante a semana pasada comunicáronse 91 gomos de enfermidades distintas nesta parte do planeta, incluída a Covid-19.

Cun dos sistemas de saúde máis fráxiles do mundo, África soporta unha cuarta parte da carga global de enfermidade e conta tan só co 3% dos traballadores en saúde (ver PDF). En canto a investimentos tanxibles, a maior parte do orzamento de saúde (ver PDF) nos países africanos está destinado a produtos médicos, o gasto en persoal é do 14% e en infraestrutura, do 7%. Estas cifras están lonxe das de rexións con sistemas de saúde con mellor desempeño, onde o investimento é maior tanto na forza laboral (40%) como en infraestrutura (33%).

Aínda que existe variabilidade entre os países africanos, en termos globais apenas a metade da poboación ten acceso a servizos de saúde e benestar satisfactorios. Os seus sistemas de saúde funcionan ao 49 % das súas posibilidades, lonxe de acadar o seu máximo potencial, e cun nivel de resiliencia baixo. Son poucos recursos, humanos e materiais, para facer fronte a un aumento explosivo de pacientes con necesidade de coidados intensivos.

As medidas de hixiene son esenciais, pero un 40% da poboación en África subsahariana non ten acceso a auga limpa

Diante deste escenario, a maioría dos países africanos está a esforzarse na detección temperá, o peche ou limitación do tráfico aéreo e nas fronteiras, así como en medidas de illamento, corentena e distanciamento social. É un esforzo titánico tanto para as áreas rurais, onde vive un 60% da poboación e é frecuente a economía de subsistencia, como para as cidades, onde abunda o urbanismo mal planificado na periferia, con infraestruturas deficientes e acceso inadecuado á subministración de auga, saneamento e xestión de residuos.

Escoitamos ata a saciedade que lavar as mans é unha das medidas principais para frear a transmisión da Covid-19. Afortunadamente, no norte de África o 90% da poboación ten acceso a auga limpa, pero isto vai ser un problema en África subsahariana, onde o 40% da poboación (aproximadamente 300 millóns de persoas) non o ten. Alí coñecen ben a importancia da hixiene e o saneamento: despois das enfermidades respiratorias e a sida, as enfermidades diarreicas son a terceira causa de morbimortalidade en África.

Consecuencias nun continente castigado

A pirámide demográfica en países africanos é moi diferente á nosa, cunha poboación moito menos envellecida. Isto levaríanos a pensar nunha mortalidade inferior pola Covid-19 pero a proporción de individuos que teñen o sistema inmune comprometido é moi superior.

O Director Xeral da OMS, Tedros Adhanom, resaltaba como esta pandemia mostra o vulnerables que son as persoas afectadas de enfermidade pulmonar ou cun sistema inmune debilitado.

Isto non avanza nada bo para unha rexión onde as infeccións do tracto respiratorio inferior e a sida son as principais causas de morbilidade e mortalidade. África é a rexión con maior carga de sida, xa que case dúas terceiras partes das novas infeccións por VIH ocorren neste continente. Tamén encabeza a clasificación para outras epidemias como malaria, tuberculose e pneumonía infantil, e sofre a maior parte da carga global de enfermidades tropicais desatendidas. Sen esquecer que o continente africano leva tamén a peor parte en canto a desnutrición e inseguridade alimentaria.

Ademais do impacto directo nas persoas, hai tamén unha gran preocupación sobre o efecto da Covid-19 nos programas de saúde e no acceso aos coidados médicos. Un exemplo é a anterior epidemia de ébola e as consecuencias negativas que tivo nas campañas de vacinación infantil (sarampelo e pentavalente) en Serra Leona.

Estamos por fin ante a vacina definitiva contra a malaria?

O impacto da Covid-19 sobre a tuberculose é especialmente preocupante, xa que no continente dáse unha elevada prevalencia de VIH e nesta condición a coinfección con tuberculose é a principal causa de mortalidade. É por iso que, recentemente, a OMS alentou aos países para manter a continuidade dos programas de tuberculoses, proporcionando guías para minimizar os efectos negativos da pandemia da Covid-19 (ver PDF).

A OMS envía directrices similares no caso da malaria, outra das tres grandes epidemias, e que concentra en África o 90 % dos casos e as mortes (sobre todo en nenos menores de cinco anos). Se non se manteñen os esforzos para o control desta enfermidade (fumigación con insecticidas, distribución de mosquiteiras, diagnóstico e tratamento temperán), observarase unha repunta da malaria despois dos esforzos colosais realizados nos últimos anos. Un mal momento, cando o programa de implementación da vacina contra a malaria xa ten lugar en tres países africanos.

Curada a última paciente dunha das maiores epidemias de ébola no Congo

Leccións e boas noticias

O continente africano é xa un veterano na loita contra epidemias de gran impacto e na resposta rápida en situacións de crises. O brote de ébola en África occidental puxo de relevo a forma en que unha epidemia pode proliferar rapidamente e expor enormes problemas en ausencia dun sistema de saúde sólido. Pero o enorme esforzo que supuxo esa crise, de integración e cooperación de organismos internacionais, entidades gobernamentais e, sobre todo a sociedade civil, é agora unha aprendizaxe e unha resposta adquirida; a súa vacina máis eficaz.

Xunto con isto, a aparición tardía da Covid-19 en África deu unha oportunidade de preparación que non se perdeu. Así se creou o Africa Joint Continental Strategy for Covid-19 Outbreak (ver PDF), unha acción multilateral que coordina esforzos de axencias da Unión Africana e os países membros, a OMS e outros socios, e que pon o foco en 6 alicerces: Capacidade de laboratorio, vixilancia, prevención e control en centros médicos, manexo de casos, comunicación e loxística.

Desde febreiro deste ano, África preparouse e mellorou a súa capacidade para o diagnóstico de COVID-19. O Africa CDC e o Instituto Pasteur de Dakar traballaron en coordinación para implementar as técnicas de detección do ARN de SARS-CoV-2 en máis de corenta países do continente. Ao mesmo tempo, a Oficina Rexional de OMS en África, xunto con Africa CDC iniciaron unha campaña de orientación técnica, comunicación e concienciación.

Existe un Plan de Resposta Humanitaria Global Covid-19 de Nacións Unidas que conta con dous mil millóns de dólares e considera África como unha rexión prioritaria (ver PDF), mentres que nas contribucións que distintos países, organizacións multilaterais, fundacións e corporacións fan á loita global contra o coronavirus non se esquece o apoio a países de media e baixa renda.

Unha das cousas que nos ensina esta pandemia é que vivimos en mundo globalizado, cun fluxo de persoas, mercadorías, e patógenos a escala mundial. Os axentes infecciosos, entre eles este virus, non coñecen fronteiras. A doenza Covid-19 comezou en China e chega agora a África. O continente superou graves epidemias, conta coas coalicións e plans de resposta que herda de pasadas emerxencias sanitarias e con apoio internacional.

O máis importante é que conta cunha poboación que coñece o poder que ten a comunidade na loita contra epidemias. Unha característica do pobo africano é a súa resiliencia e o seu vivir no presente. Na súa novela Ébano, Kapuscinski definíao así: “En África, vívese ao día, ao momento, cada día é un obstáculo difícil de superar, a imaxinación non excede as vinte e catro horas, non se fan plans nin se acariñan soños”. Moito nos queda aprender dela. Á espera de ver como evoluciona a pandemia, as nosas esperanzas están con África.


* Elena Gómez Díaz é investigadora Ramon y Cajal e líder dun grupo de investigación de epixenómica en malaria no Instituto de Parasitología y Biomedicina López-Neyra (IPBLN-CSIC); Israel Cruz é científico do Instituto de Salud Carlos III.

Cláusula de divulgación: Elena Gómez recibe fondos para investigación en malaria do Ministerio de Ciencia e Innovación e da Fundación BBVA, e é membro de Ciencia con Futuro.
Israel Cruz non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes alén do cargo académico citado.

 

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.