*Un artigo de 

A estas alturas do século XXI, cando se cumpren cen anos do apoxeo da Sociedade de Masas, sábese que os medios de comunicación determinan o coñecemento das persoas, na medida en que transforman a nosa capacidade de percibir a realidade.

Como advertiu Walter Lippmann en 1922, “estamos aprendendo a ver mentalmente porcións moi vastas do mundo que nunca poderemos chegar a observar, tocar, cheirar, escoitar nin lembrar”. Advertencia da que se infere unha idea sinxela, pero revolucionaria: a maior parte do noso coñecemento do mundo exterior non procede da nosa experiencia directa, senón do relato que outras persoas nos transmiten sobre ese mundo.

A importancia deste pensamento radica en que a realización da nosa cidadanía —polo menos nas democracias liberais— está directamente condicionada pola cantidade e, sobre todo, pola calidade da información dispoñible.

As actuais desordes informativas (noticias falsas, infodemia, infoxicación, dicursos do odio, filtros burbulla, cámaras de resonancia, etc.) son significativos porque constitúen a realidade social que percibimos, a partir da cal actuamos e tomamos decisións. É inaprazable, por tanto, unha profunda análise sobre o modo en que as persoas nos relacionamos cos medios.

Simbiose contido / continente

Desde que McLuhan nos persuadiu de que “o medio é a mensaxe”, asumimos que a canle condiciona, por unha banda, o contido; e por outro, o modo simbiótico en que a nosa mente o descodifica. É dicir, o contido é inseparable do continente.

Nesta liña, Giovanni Sartori teorizou en Homo videns. A sociedade teledirixida sobre como a televisión modifica a maneira de interpretar o mundo por parte das persoas. Que implica, preguntábase Sartori, que os nenos de hoxe aprendan a ver a televisión antes que a ler?

Dúas teses opostas: supercapacidades ou limitacións?

Vinte e cinco anos despois, a pregunta produce vertixe ao observar a naturalidade con que os nenos interactúan coas pantallas antes, mesmo, de aprender a camiñar. Este feito formidable está na base do debate entre quen sostén que internet nos converterá nunha especie máis limitada (é a tese de Nicholas Carr en Superficiais. Que está a facer Internet coas nosas mentes?); e quen albisca un ser humano con capacidades nunca antes vistas (é a tese de Jeroen Boschma e Inez Groen en Xeración Einstein: máis listos, máis rápidos e máis sociables).

Inmigrantes, nativos e orfos dixitais

Ao falar de como interactuamos coa tecnoloxía, resulta inevitable recorrer á clasificación de Marc Prensky sobre os “inmigrantes dixitais” (adultos que aprenderon a linguaxe dixital, pero que aínda lembran o analóxico) e os “nativos dixitais” (mozos da Xeración Z —nacidos despois de 1985— para quen o dixital é a súa lingua materna).

Na medida en que o ecosistema dixital cambiou a forma de comunicarnos, a brecha das novas xeracións coa dos seus pais será considerada unha das maiores da historia. Esta desconexión entre pais e fillos fai especialmente necesaria unha adecuada formación no uso das novas tecnoloxías.

Sen adultos que acompañen os máis novos no proceso de socialización mediática que outrora se producía no fogar dunha maneira natural, corremos o risco de que os “nativos dixitais” acaben convertidos en “orfos dixitais”.

A pantalla na man desterrou unha escena cotiá das xeracións analóxicas: a da familia reunida ante unha mesma pantalla, compartindo noticias, películas, series e programas de entretemento. Esta fotografía de cor sepia contrasta coa actual imaxe distópica que proxectan os nosos nenos e adolescentes illados, consumindo terabytes de información, sen a referencia dun adulto que lles acompañe, e lles axude a comprendela, contextualizala e darlle valor.

Dez riscos para as novas xeracións

Ante este escenario, podemos sintetizar os dez principais riscos aos que se enfrontan as xeracións vindeiras e que merecen que apostemos por unha correcta alfabetización mediática para fomentar o pensamento crítico.

  1. Perdeuse a xerarquía informativa. A cultura dixital liquidou a función prescritora do profesional da información, como explica o filósofo Byun-Chul Han en En el enjambre. As redes sociais sitúan calquera mensaxe nun plano de equivalencia intelectual, e xa nos custa distinguir o importante do anecdótico.
  2. Non sabemos quen fala. A celebrada democratización do acceso ás canles de comunicación de masas, antes privativos dunha minoría profesional, trouxo como efecto inesperado o anonimato do emisor, anonimato sobre o que —dito sexa de paso— non existe a menor intención reguladora. Con todo, na medida en que descoñecemos quen nos fala, somos incapaces de intuír a súa intención comunicativa e de calibrar a calidade da mensaxe.
  3. Máis información, pero menos informativa. Asistimos a un proceso exponencial de acumulación de información que, a partir de certo punto, vólvese desinformación. O colapso da nosa capacidade de asimilación provoca que, a partir de certo punto, o noso coñecemento non aumente de modo significativo. Aquí faise valer o lema minimalista de “menos é máis”.
  4. A tiranía da brevidade. O código comunicativo da internet é a inmediatez, entre outras razóns porque a atención nas pantallas é extremadamente fráxil. Esta circunstancia provoca que os feitos non poidan ser tratados coa profundidade e o contexto necesarios. Asistimos a unha twitterficación ou fragmentación do mundo en enunciados de 280 caracteres.
  5. Exceso de emotivismo. A monetización dos contidos difundidos por Internet desencadeou unha guerra sen cuartel pola atención do usuario. Esta batalla líbrase a diario con contidos emocionais, o que está a provocar un dano colateral: que as noticias relevantes teñan menos audiencia que as frívolas.
  6. Noticias falsas e desinformación. A propagación de bulos, de informacións incompletas, descontextualizadas e de medias verdades minguan a confianza dos cidadáns cara a toda a información que circula pola esfera pública. Como se dixo moitas veces, o risco non é que as persoas se crean eventualmente unha noticia falsa, senón que deixen de crer nas noticias auténticas. Neste sentido, córrese o risco de que un exceso de escepticismo entre os mozos derive nunha perda xeneralizada da confianza nas institucións.
  7. Caixas de resonancia mediática. A dieta informativa do usuario dixital elabórase cos contidos seleccionados por algoritmos opacos propiedade de compañías tecnolóxicas con intereses particulares. A sobreexposición dos mozos a unhas redes sociais baseadas en garantir a homoxeneidade dos contidos, minguará a súa capacidade crítica, ao reducir a exposición a pensamentos diferentes.
  8. Polarización e discursos do odio. Ao perder a perspectiva que ofrece unha diversidade de formulacións, os mozos tenderán a radicalizar os seus propios, caldo de cultivo para os discursos do odio e a polarización ideolóxica.
  9. Espiral do silencio. A chamada cultura da cancelación xera temas dos que parece que está prohibido falar. A autocensura implica unha perda de liberdade e unha diminución do pensamento crítico, na medida en que os mozos senten medo a saír da corrente dominante.
  10. Ditadura do “gústame”. Un dos principais riscos para os menores é o desenvolvemento da súa personalidade na cultura da aceptación e do recoñecemento constante. Os efectos sobre a autoestima son devastadores, como mostra o documental The Social Dilemma.

En definitiva, afrontamos tempos convulsos e de cambios veritixinosos en todas as ordes da vida. Como os nosos antepasados de hai un século, miramos ao futuro conscientes de que o mundo de onte esvaece e de que algo novo está a piques de empezar.

Somos unha sociedade hiperconectada e hipermediatizada como ningunha antes na historia. Por iso resulta perentoria a alfabetización mediática, é dicir, fomentar o pensamento crítico, que non supón senón madurar e, como sinala Jonathan Haidt en A transformación da mente moderna, “aceptar que a vida é conflito e a democracia é debate”. Hai que estar preparados.


*María Solano Altaba é decana da Facultad de Humanidades e Ciencias de la Comunicación da Universidad CEU san Pablo. Ignacio Blanco-Alfonso é catedrático de Periodismo na Universidad CEU San Pablo.

Cláusula de divulgación: María Solano Altaba recibe fondos da Comunidad de Madrid e o Fondo Social Europeo como membro do equipo de investigación do programa de actividades de investigación PROVULDIG-2: “Novos escenarios de vulnerabilidade dixital: alfabetización mediática para unha sociedade inclusiva” (Ref. H2019/HUM-5775). Máis información en www.provuldig2.com

Ignacio Blanco-Alfonso recibe fondos da Comunidad de Madrid e o Fondo Social Europeo como Investigador Principal do programa de actividades de investigación PROVULDIG-2: “Novos escenarios de vulnerabilidade dixital: alfabetización mediática para unha sociedade inclusiva” (Ref. H2019/HUM-5775). Máis información en www.provuldig2.com

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.